21 september 2022

Nummer 1.180

Complotdenken als existentiële zoektocht

De tijd dat complotdenkers een klein, marginaal groepje vormden lijkt voorbij. Een groep geradicaliseerde complotdenkers bestormde op 6 januari 2021 het Capitool. Tijdens de coronapandemie was het hek volledig van de dam. Hoogleraar Mattias Desmet van de UGent zit momenteel in een mediastorm na zijn dubieuze stellingen in een talkshow van complotdenker Alex Jones. Tertio nr. 1.180 van 21 september duikt in de wereld van de complotten.

Liza Cortois

cover Nummer 1.180

Het centrale punt dat Cees Zweistra maakt in zijn boek Waarheidszoekers is dat de complotdenker van vandaag anders is dan die van gisteren. Sinds de coronapandemie heeft het complotdenken een hoge vlucht genomen: “Toen was het plots overal alsof iemand een kloppend gezwel, een abces had doorprikt. Het complotdenken golfde naar buiten, met een heftigheid die iedereen verbaasde.” Volgens de filosoof ontwikkelen complotdenkers van nu geen alternatieve theorie voor een wereldschokkende gebeurtenis. Ze zoeken niet meer naar een verborgen waarheid achter voorvallen zoals 9/11 of de moord op Osama Bin Laden. Het complotdenken van vandaag is individualistischer, chaotischer en bovenal een existentiële zoektocht: “Waar vroeger complotten draaiden om het onthullen van de waarheid rond een grote maatschappelijke gebeurtenis, staan er bij het hedendaagse complotdenken vooral thema’s op de agenda die waardevol zijn voor de eigen wereld van de complotdenker en de online-stam waartoe hij behoort.” De complotdenker zoekt online naar een plek waarin hij zich thuis voelt. In de dagelijkse realiteit vindt hij zijn plaats niet meer stelt Zweistra.

Collegiale toetsing

Wetenschapsfilosoof Massimiliano Simons buigt zich over de vraag hoe we wetenschap van complottheorieën kunnen onderscheiden. Dat de wetenschap ons de ultieme waarheid voorschotelt, is volgens de filosoof een illusie. “De wetenschap geeft geen definitieve zekerheid. Het biedt het best mogelijke antwoord op basis van de huidige kennis. Het is immers een klassiek verwijt dat complotdenkers vaak maken: ‘Ze weten het zelf niet’. Zo zaaien ze twijfel, maar het steunt op een verkeerd beeld van wat wetenschap is.” Het echte verschil ligt volgens Simons niet bij de individuele wetenschapper, maar in de sociale organisatie van de wetenschap. “Wetenschap verschilt van complottheorieën door de collegiale toetsing. Wetenschappers zijn het eens over wat goede teksten zijn, wat relevant bewijs is, en hoe ze andere wetenschappers moeten bekritiseren. Het gaat niet over het individu dat de waarheid najaagt, maar over andere wetenschappers die je corrigeren waar nodig.” Over de zaak-Mattias Desmet stelt Simons dat die professor een ander register hanteert dan dat van de wetenschap: “Als wetenschappers fout zitten, is dat niet omdat ze liegen, maar omdat ze iets over het hoofd hebben gezien.”

Boze fanatici

Jaron Harambam geeft in zijn jongste boek The truth is out there een inkijk in wie complotdenkers zijn. “Ze worden vaak als militante, boze, agressieve, koppige fanatici weggezet. Wie de gekste dingen zegt, komt bovendrijven. Het doel van het boek was iets anders neer te zetten. Om het publiek kennis met hen te laten maken en hun ideeën, laat je ze best zelf aan het woord”, meent de socioloog. Onderzoek toont dat complotdenkers niet tot één leeftijdscategorie, klasse of opleidingsniveau te reduceren zijn, bemerkt hij. “Je ziet ze vaak aan de uiteinden van het politieke spectrum, bij extreemlinks en extreemrechts. Je hebt complotdenkers in de lagere sociale klassen, die hun toevlucht nemen tot die theorieën vanuit een onvrede, vanuit het gevoel niet gehoord te worden, of niet mee te kunnen met de wereld. Maar je ziet ook hoger opgeleiden, die de methoden uit hun opleiding gebruiken als kritische wapens om vaststaande waarheden te ontkrachten.”

In veel complottheorieën speelt oprichter van Microsoft en filantroop Bill Gates een hoofdrol. © Unsplash
Afbeelding
Complotdenken als existentiële zoektocht

Lees meteen verder

Ga naar archief