1 juni 2022

Nummer 1.164

Oude metafoor helpt nieuwe toekomst maken

Bij “bruid van Christus” denkt u wellicht veeleer aan een religieuze op de dag van haar eeuwige professie dan aan de gehele christelijke geloofsgemeenschap. Dat laatste is nochtans de oorspronkelijke strekking van die Bijbelse metafoor. Norbert Schnell wijdde er zijn doctoraatsonderzoek aan. Ter gelegenheid van Pinksteren licht hij graag toe welke nieuwe perspectieven dat opent op kerk-zijn vandaag.

cover Nummer 1.164
Afbeelding
Oude metafoor helpt nieuwe toekomst maken
Zoals de jurk die de bruid uiteindelijk kiest, zich aan haar “openbaart” als “de ware” en kan afwijken van wat ze zelf voor ogen had, zo wordt de kerk bekleed met Christus die zich aan ons openbaart als de Ware en die vaak anders blijkt dan wijzelf ons voorstellen. © Unsplash

Toen Norbert Schnell de kans kreeg een doctoraat te schrijven, stond van meet af aan vast dat hij daarmee zou pogen bij te dragen aan de toekomst van de kerk en dat het in geen geval een louter academisch onderzoek zou worden. Veeleer toevallig stootte hij op zijn onderwerp. “De studie van de Bijbelse bruidsmetafoor is één groot avontuur geworden. Niet alleen omdat ik zelf niet getrouwd ben en nog nooit een stap in een bruidswinkel heb gezet, maar ook omdat het onderzoek me echt heeft verrast. Het bruidsmotief vormt vanaf Genesis tot en met Openbaring als het ware één grote spanningsboog die ons iets zegt over onze relatie tot God”, vertelt de priester die een klein jaar geleden zijn functie als rector van de priester- en diakenopleiding Bovendonk verruilde voor de post van pastoor in Breda.

Lastige associaties

Schnell beseft goed dat het beeld van de kerk als bruid lastige associaties oproept. De katholieke kerk, geleid door celibataire mannen, worstelt met haar verhouding tot vrouwen. Veel gelovigen kunnen zich niet terugvinden in de katholieke huwelijks- en seksualiteitsmoraal. Ook nieuwtestamentische passages over de onderdanigheid van de vrouw tegenover de man botsen vandaag op grote weerstand. “Daarom moeten we altijd voor ogen blijven houden dat het om een metafoor gaat die verdere verklaring vraagt en die per definitie partieel is: ze licht slechts een deel van de werkelijkheid op. Bovendien is ze voorgegeven; ik heb dat bruidsmotief niet zelf verzonnen”, verklaart Schnell. “De bruidsmetafoor gaat in het Oude Testament altijd over de onverdeelde trouw en liefde in de relatie tussen God en Zijn volk en in het Nieuwe Testament slaat de metafoor op de liefdevolle, trouwe relatie tussen Christus en de gemeenschap van gelovigen. Het beeld van de vrouw als bruid van Christus is een toepassing van latere datum waarin allerhande mechanismen spelen die afwijken van de oorspronkelijke beeldspraak.”

Toetssteen

“Mijn onderzoek spitst zich ook niet toe op de relatie tussen man en vrouw, wel op kerk-zijn vandaag – en dan niet de kerk als instituut en als mannenbolwerk, wat de huidige realiteit is – en op wat er gebeurt als je door de lens van de bruidsmetafoor naar de kerk kijkt”, vervolgt Schnell. “Ik heb gekeken welke aspecten van die metafoor voor de kerk vandaag van waarde zijn als aanvulling op andere metaforen. De huidige leidende metafoor voor de kerk is die van een hiërarchisch instituut, een societas perfecta – een kerkbeeld dat trouwens helemaal geen Bijbelse papieren heeft. We zijn daarin vastgelopen. Sterker nog, zo’n ‘volkomen gemeenschap’ zegt de moderne mens helemaal niets. Ook elders – in de overheid, de politiek, de rechtspraak – hebben instituties vandaag geen zeggingskracht meer. De vragen van deze tijd kun je niet meer institutioneel beantwoorden. We zullen dus wat anders moeten vinden. Paulus’ voorstelling van de kerk als Lichaam van Christus benadrukt de fundamentele gelijkwaardigheid van alle gelovigen. En het beeld van de kerk als volk van God toont het wegkarakter van de kerk: we zijn er nog niet, we zijn een pelgrimerend volk en hebben onze toekomst nog niet bereikt. Geen van die bekende metaforen doet de kern oplichten dat God liefde is, wat de bruidsmetafoor net wel doet. Als ik zie hoe tobberig en oordelend de kerk in Nederland is – wat geheel vreemd is aan de bruidsrelatie –, dan vind ik de boodschap voor vandaag: we zijn een gemeenschap van vreugde en liefde, waar mensen elkaar niet veroordelen, maar in verbondenheid met elkaar leven. Zo’n beeld van kerk-zijn functioneert ook als toetssteen: in hoeverre dragen we als kerk effectief vreugde, liefde en trouw uit, in het licht van bijvoorbeeld het seksueel misbruik?”

Tijd van voorbereiding

De bruidsmetafoor is niet statisch, ontdekte Schnell. “Je kunt ze in de tijd uitzetten en dan zie je dat onze tijd er een is van voorbereiding op de bruiloft van het Lam. Daarin speelt de bruidsjurk, die de overgang naar de status van gehuwde symboliseert, een grote rol. Sprekend is de ervaring van veel bruiden dat de jurk die ze in de winkel uiteindelijk kiezen, zich aan hen ‘openbaart’ als ‘de ware’ en dat die meer dan eens afwijkt van wat ze zelf voor ogen hadden. Toegepast kan je zeggen dat de kerk bekleed wordt met Christus die zich aan ons openbaart als de Ware en die anders blijkt dan wij ons Hem voorstellen.”

Eros en agapè

Metaforen zijn geen vrijblijvende literaire frivoliteit, ze zetten aan tot handelen, vult Schnell aan. “De bruidsmetafoor inspireert tot meer ruimte voor vreugde en liefde. Het Grieks kent ‘eros’ en ‘agapè’ als aanduidingen voor de liefde. Bruidsliefde is eros. In de Bijbel komt eros maar enkele keren voor, maar indirect is eros wel aanwezig in zowel het Oude als het Nieuwe Testament. Wanneer er bijvoorbeeld sprake is van een jaloerse God, dan is dat eros, de ander willen, en niet agapè, het goede willen voor de ander. Hoewel de eros een sterke, mooie kracht is die gepaard gaat met het hele spectrum van passie, verlangen, enthousiasme…, ziet de christelijke traditie die als een gevaar. Dat er sprake kan zijn van misbruik, is een feit, maar stel dat de kerk zonder te oordelen naar mensen toe zou gaan vanuit het verlangen naar hen te luisteren en zich met hen te verbinden als medeschepselen van God. Misschien kan je zo ook iets van je evangelische boodschap kwijt en het geeft een totaal andere dynamiek als je niet vertrekt vanuit je institutionele kennis over wat wel en niet mag.”

Niet van deze wereld

Schnell juicht toe hoe de hervorming van de Curie afstand neemt van het institutionele denken ten voordele van het inzetten van ieders talenten en gaven. “Ik hoop dat die ontwikkeling verder doorsijpelt naar andere geledingen in de kerk. Parallel daaraan proberen we nu in het synodale proces te zoeken wat de Geest ons te zeggen heeft en dan komen we opnieuw veel dichter bij de vroege kerk en het evangelie. Sinds het doopsel van Constantijn hebben allerlei wereldse structuren vat gekregen op de kerk, terwijl we niet van deze wereld zijn. We zijn een beweging, Gods volk onderweg. De Schrift staat vol van zulke inspirerende beelden die we nu met elkaar opnieuw moeten ontdekken.”  III

Lees meteen verder

Ga naar archief