20 april 2022

Nummer 1.158

Het rijk van de vrijheid

De geschiedenis van het Westen is doordrongen van het ideaal van de vrijheid. Telkens ze op het achterplan geraakte, braken revoluties uit om haar terug in ere te herstellen. Tijdens de coronapandemie werd reikhalzend uitgekeken naar “het rijk van de vrijheid”, maar ging het niet om een verarmde visie op vrijheid? Een maatschappelijke, historische en theologische analyse van dat moreel ideaal tonen de diverse invullingen ervan en hoe het niet op zichzelf staat.

Het vroege christendom ziet historica Annelien De Dijn niet als een vrijheidminnende religie in de antieke betekenis van democratisch zelfbestuur. Na de bekering van keizer Constantinus steunden de christenen het romeinse keizerrijk. “Christelijke denkers hamerden op het feit dat er maar één God was en dat de monarchie dan ook de heerschappij van de godheid weerspiegelde.” Ook Augustinus verdedigde het keizerschap, zij het op andere gronden, in zijn werk De stad van God. Volgens hem heeft God de mens niet gemaakt om te worden overheerst, maar door de zondeval zit hij nu toch vast in die toestand. Voor Paulus speelde vrijheid een grote rol in het christendom, maar hij had het voornamelijk over innerlijke en spirituele vrijheid die in het geloof kan worden gevonden volgens De Dijn. “Paulus maakte ook duidelijk dat de belofte van christelijke vrijheid geen kritiek betekende op de bestaande sociale orde, waarin veel mannen en vrouwen, verkocht en gekocht als slaven, beroofd waren van hun fundamenteelste vrijheden. Christelijke vrijheid pleitte niet voor veranderingen in het politieke domein”, besluit de historica.

Lutherse gevangenschap

Hoogleraar Nieuw Testament Reimund Bieringer denkt daar anders over. Volgens Bieringer is onze interpretatie van Paulus gekleurd door die van reformator Maarten Luther. “Wij lezen Paulus vandaag nog altijd door de ogen van Luther. Sommige exegeten spreken over de ‘Lutherse gevangenschap van Paulus’. Luther en latere theologen zorgden ervoor dat een puur spirituele interpretatie van de vrijheid bij Paulus dominant werd. “Er is natuurlijk spiritualiteit aanwezig bij Paulus, het gaat over vrijheid door geloof. Maar het onderscheid dat wij maken tussen spiritueel en materieel, tussen maatschappelijk en privé, is in die tijd niet aanwezig. Voor de apostel hangen de twee nauw samen. Er zit een maatschappelijke kracht in het geloof. Je mag het christendom niet reduceren tot politiek, maar dat wil niet zeggen dat er geen politieke aspecten aan zijn.”

Me, myself and I

Volgens sociaal filosoof François Levrau vullen we vrijheid te individualistisch in. “Vroeger zei men: voor vorst, voor vrijheid en voor recht, dat ging over een collectieve vrijheid. Nu gaat vrijheid over me, myself and I. Vrijheid is vandaag vooral wat Isaiah Berlin negatieve vrijheid noemde. De ander mag vooral niet interfereren in ons persoonlijk leven. Die individualistische visie op vrijheid kan de samenleving in problemen brengen”, stelt Levrau. “Als iedereen zijn individuele vrijheid gebruikt om te doen wat hij wil zonder met een ander rekening te houden, dan komen we al snel uit bij hufterij. Het succes van een stabiele samenleving hangt af van instituties en wetten, maar ook en vooral van de bereidheid van burgers om morele inspanningen te leveren en opofferingen voor een ander te maken. Niet alleen wetten en instituties bepalen of we in een goede maatschappij leven, maar ook de moraliteit van burgers. Het echte leven speelt zich af in de schaduw van de wet”, besluit hij.

Abonneer of vraag een proefnummer via www.tertio.be

cover Nummer 1.158
Afbeelding
© Flickr

Lees meteen verder

Ga naar archief