Tertio 999 - Verzoening in Rwanda onmogelijk zolang de leugen regeert

Verzoening in Rwanda onmogelijk zolang de leugen regeert

Hoewel ze na haar terugkeer uit ballingschap acht jaar in Kigali in de gevangenis zat, neemt de Rwandese oppositieleidster Victoire Ingabire Umuhoza geen blad voor de mond.

Benoit Lannoo

Eerste minister Charles Michel (MR) zal straks naast de Rwandese president Paul Kagame op het bordes in Kigali staan om de 25ste herdenking van de Rwandese genocide bij te wonen. “De Belgische premier komt natuurlijk vooral naar hier om de tien gesneuvelde para’s te eren”, zegt Victoire Ingabire Umuhoza, de belangrijkste politieke opponente van sterke man Kagame. “Maar wat het Rwandese volk van België verwacht, is de erkenning dat er naast de genocide op honderdduizenden Tutsi’s en gematigde Hutu’s door Hutu-extremisten, zowel in 1994 als later nog vele misdaden tegen de menselijkheid in het land zijn gepleegd door het Rwandan Patriotic Army (RPA), de gewapende vleugel van Kagame’s Rwandan Patriotic Front (RPF). Ook die slachtoffers willen hun leed erkend zien.”

Officiële versie

Nu ons land lid is van de VN-Veiligheidsraad zou het – ook als oud-koloniale mogendheid – ter zake een rol kunnen opeisen. Maar het is onwaarschijnlijk dat iemand daar in de Wetstraat de moed voor opbrengt. Het Kagame-regime is erin geslaagd iedereen het zwijgen op te leggen of uit de weg te ruimen die geluiden laat horen die enigszins afwijken van de officiële versie van de geschiedenis van het land. Die luidt dat hardliners binnen het regime van voormalig Hutu-president Juvénal Habyarimana de genocide hadden gepland en dat zij die begonnen uit te voeren zodra het presidentiële vliegtuig met Habyarimana en zijn Burundese collega aan boord op woensdag 6 april 1994 uit de lucht geschoten werd. Gelukkig hebben Tutsi-bannelingen onder leiding van Kagame daarna deze genocidairs verdreven en een modelstaat gecreëerd.


Aanhangers van Victoire Ingabire in Nederland demonstreerden begin 2013 voor haar vrijlating.  © rr

Genocide-krediet

Wie daaraan iets wil toevoegen, wordt steevast beschuldigd van “minimalisering van de genocide” of “samenzwering tegen de staat”, zoals Ingabire toen ze begin 2010 – na zestien jaar als politiek vluchtelinge in Nederland te hebben gewoond – naar Rwanda terugkeerde om er aan de presidentsverkiezingen deel te nemen. Maar het kan erger: haar rechterhand Anselme Mutuyimana werd op 9 maart vermoord teruggevonden; vicevoorzitter Boniface Twagiramana van haar partij, de United Democratic Forces-Inkingi, is sinds vorig najaar vermist. Dergelijke verdwijningen, moorden of gevangenisstraffen voor opposanten zijn schering en inslag. “Rwanda wordt in buitenlandse media het ‘Singapore van Afrika’ genoemd, maar deze ‘modelstaat’ is er alleen dankzij buitensporige repressie”, zegt de 50-jarige politica, die in september gratie kreeg.

Lachertje

De democratie in Rwanda is een lachertje. De verkiezingsresultaten zijn doorgaans zo stalinistisch, dat de kiescommissie ze naar beneden moet aanpassen, wat de uniforme scores voor het RPF in het hele land verklaart. Begin 2015 vroegen vier miljoen Rwandezen via “spontane petities” om de grondwet te herzien; de parlementsleden vonden slechts tien personen (sic) onder de elf miljoen Rwandezen die het initiatief ongenegen waren. Uiteindelijk keurde 98,3 procent van de kiezers de grondwetswijziging goed, waardoor Kagame president kan blijven tot in 2034. “Naast de repressie is het voortdurend verwijzen naar de genocide en aanpraten van schuld aan eenieder, Kagame’s voornaamste werkmethode. ‘Jullie hebben de genocide destijds niet tegengehouden’, klinkt het continu. Daardoor is ook België zo dociel geworden.”

Op soortgelijke manier wordt ook de Rwandese kerk geïntimideerd; zij wordt systematisch voorgesteld als “actor van de genocide” en kan daardoor allerminst een emancipatorische rol spelen zoals dat bijvoorbeeld in Congo gebeurt. “Er is in mijn land geen onafhankelijke société civile, net zoals er ook niet de minste onafhankelijke pers is”, zegt Ingabire. Let wel: de oppositieleidster ontkent de genocide van 1994 helemaal niet en zij is er niet tegen gekant dat de slachtoffers worden herdacht. “Maar er zijn voldoende internationale rapporten die zonneklaar aantonen dat er geweld is geweest aan de twee kanten en dat ook het RPA zich schuldig heeft gemaakt aan ernstige mensenrechtenschendingen. De VN-resolutie die het Rwandatribunaal in het leven riep, stelde uitdrukkelijk dat beide kanten moesten worden aangepakt.”

Wild kapitalisme

Procureur-generaal Carla del Ponte van het Rwanda-tribunaal had 13 sites geïdentificeerd van slachtoffers van de misdaden tegen de menselijkheid van het regime. In haar autobiografie – La caccia: Io e i criminali di guerra (De jacht: mijn zoektocht naar oorlogsmisdadigers), in het Nederlands vertaald als Mevrouw de aanklager – schreef ze in 2008 al dat de Amerikaanse speciale ambassadeur Pierre Prosper haar uitdrukkelijk opdroeg dat onderzoek te stoppen. “Er is geen enkele misdaad tegen de menselijkheid van het regime erkend”, zegt Ingabire. “Wij vragen niet zozeer dat de daders in de gevangenis zouden belanden – er zijn niet genoeg gevangenissen; ook niet alle daders van de genocide kwamen achter de tralies –, maar de waarheid over het leed van deze slachtoffers moet worden erkend en zij moeten excuses krijgen. Alleen dan is een duurzame verzoening in mijn land mogelijk.”

Vastbesloten

Ingabire is vastbesloten haar strijd voort te zetten. “Wij trachten nu onze partij weer op de been te brengen. Ook andere politici zoals Bernard Ntaganda van de Social Party-Imberakuri proberen dat nu.” Want naast de repressie en het onverwerkte verleden, is er ook enorme sociale ongelijkheid in Rwanda. “Het is een arm land, maar daar houdt de regering in Kigali allerminst rekening mee. Natuurlijk prijst het buitenland het ‘Singapore van Afrika’ de hemel in: hier heerst het wildste kapitalisme, waar alle baten en rijkdommen naar de stedelijke elites in Kigali stromen en de armoede op het platteland schrijnend is.” En niet toevallig zijn die armen ook vaak de vergeten slachtoffers van de verzwegen misdaden van het regime.

Rwanda-kenner Filip Reyntjens gaf de analyse die hij onlangs in Streven publiceerde de ondertitel Opnieuw een vulkaan? Ingabire probeert niet te pessimistisch te klinken. Maar zij kent de mentaliteit van de Rwandezen, die hun diepere gevoelens opkroppen. “De mensen spreken onder elkaar wel over het onrecht dat hun wordt aangedaan, maar niet openlijk. Hoewel: toen ik in 2010 in het land terugkeerde, ben ik op vele plaatsen door de bevolking zelf attent gemaakt op massagraven. Het leed wordt opgekropt. Het moet op een zeker ogenblik een uitweg krijgen, anders riskeren we inderdaad een nieuwe explosie. De waarheid verzwijgen en wie het erover heeft vervolgen, is geen oplossing. Nieuwe processen met gevangenisstraffen evenmin. Alleen erkennen dat die misdaden ook deel uitmaken van onze geschiedenis, helpt ons vooruit.”  III

» Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​