Tertio 986 - “Rome maakte van Caravaggio artiest voor de eeuwigheid”

“Rome maakte van Caravaggio artiest voor de eeuwigheid”

Ondanks zijn kleurrijke levensverhaal heeft Michelangelo Merisi da Caravaggio de schilderkunst blijvend beïnvloed, bijvoorbeeld met chiaroscuro. Een prestigieuze tentoonstelling toont hoe de eeuwige stad mee die artiest en zijn reputatie heeft gemaakt.

Met het juiste doek is de toon meteen gezet, hebben ze vast gedacht bij le Musée Jacquemart-André aan de Parijse boulevard Haussmann. Bezoekers van de expo Caravage à Rome, amis et ennemis krijgen – na behoorlijk lang aanschuiven – ter verwelkoming Judith onthoofdt Holofernes voor de kiezen. Een Bijbels tafereel waaraan Donatello (circa 1386-1466), Sandro Botticelli (1445-1510) en andere groten zich eveneens hebben gewaagd, al is bij hen de gruweldaad steevast voorbij. Michelangelo Merisi da Caravaggio (1571-1610) daarentegen durft die daad zelf in al haar gruwel te presenteren. Het hoofd is vooralsnog niet van de romp gescheiden; de wanhoop spreekt nog uit Holofernes’ ogen, terwijl naast de sterke Bijbelse vrouw haar dienstmeid met een bloeddorstige blik toekijkt. En – wie het kleine niet eert – net in de uiterst realistische rimpels van die meid uit zich Caravaggio’s kunsthistorische belang. Zonder te breken met de Italiaanse barok, idealiseert hij zijn figuren niet nodeloos; rimpels mogen. In andere werken krijgen Bijbelpersonages zelfs gescheurde kleren of rouwrandjes, gebaseerd op modellen die hij soms gewoon van de straat plukt.

Caravaggisme
Behalve het bloederige openingstafereel zijn nog negen van zijn werken in Parijs samengebracht. Op zich rechtvaardigen die al een bezoek. Tegelijk heeft het team rond curator Francesca Cappelletti de verdienste Caravaggio’s meesterwerken waardig te omkaderen met een selectie doeken van – zoals de titel van deze expo aangeeft – bevriende schilders of rivalen.
Om in de sfeer van het koppensnellen te blijven, valt bijvoorbeeld een Judith-portret van zijn kompaan Orazio Gentileschi (1563–1639) te bewonderen. Een van de vele kunstschilders die Caravaggio navolgen, zonder daarom een echte school te vormen. Al hebben kunsthistorici die 17de-eeuwse stroming desondanks “caravaggisme” genoemd, aangezien de inspiratie op grootheden als Peter Paul Rubens (zie Tertio nr. 972 van 26/9) en Adriaen Brouwer (zie Tertio nr. 976 van 24/10) een naam moest krijgen.

Heethoofd
Onze gids schetst de biografie van Caravaggio met opzet bij een schilderij van Giuseppe Cesari (1568-1640). Die wat vergeten artiest leert de geboren Milanees Caravaggio het vak bij zijn aankomst in Rome rond 1592. Enkele jaren later komt het evenwel tot een proces tussen beiden. Geen alleenstaand incident, zo blijkt. Als notoir heethoofd schoffeert Caravaggio Cesari en andere concurrenten met spotdichten. Evenmin schuwt hij het geweld. Toch waarschuwt de persgids voor een streng oordeel. De vechtjas frequenteert eveneens de elite van die tijd dankzij zijn mecenas, kardinaal Francesco Maria Del Monte. En wiens brood men eet – voor hem schildert hij onder meer De extase van Sint-Franciscus. Een opmerkelijk stuk: tussen die heilige en de engel op het doek is een eenheid merkbaar die zowel mystiek als teder aanvoelt. Het sensuele staat in die periode duidelijk ten dienste van het godsdienstige.

Twee schedels
Ingetogener is zijn overbekende Schrijvende Sint-Hiëronymus. Een bezinning over sterfelijkheid met op het voorplan twee kale schedels van – al dan niet levende – mensen. Daarbij lijkt het doodshoofd het lot van de knokige, kale kerkvader aan te kondigen. Technisch heeft de artiest die beide aandachtspunten in de verf gezet door chiaroscuro of clair-obscur. Zo zijn de schedels op het doek extra “belicht” en blijven achtergronden veeleer in het duister gehuld.”

“Indien Caravaggio met de voornoemde caravaggisten – die overigens al voorzichtig met contrasten en schaduwen experimenteren – al invloedrijk is geweest, heeft het voorbeeld van clair-obscur pas helemaal school gemaakt, tot vandaag. Curator Cappelletti maakt dat punt met een citaat van haar landgenoot Roberto Longhi (1890-1970). Volgens die kunsthistoricus “herinneren sommigen zich Caravaggio als de meester van het licht, anderen als een genie van de schaduw. Iedereen lijkt daarentegen vergeten te zijn hoe zonder hem José de Ribera (1591-1652, nvdr), Johannes Vermeer (1632-1675, nvdr) en Rembrandt van Rijn (1606-1669, nvdr) nooit dezelfde hoogtes hadden bereikt”.

(Na)ijver
Aangekomen in de themazaal rond het passiemysterie laat onze gids alle verhaallijnen samenkomen. “Rome is voor hem meer geweest dan de destijds nogal gewelddadige stad waar hij met anderen in de clinch is gegaan, fysiek en artistiek. Ook het religieuze aura van de Vaticaanse milieus heeft Caravaggio getekend. Ja, net de combinatie van professionele na-ijver met geloofsijver heeft die voedingsbodem zo vruchtbaar gemaakt. Bekijk eens zijn befaamde Ecce Homo. Dat werk heeft hij geschilderd om deel te nemen aan een wedstrijd rond die christelijke thematiek – zoiets is haast onvoorstelbaar in een andere tijd of op andere plekken. Trouwens, dat concours heeft hij verloren. Een bijna onverklaarbare nederlaag, gezien de verbluffende schoonheid van zijn Jezusfiguur. Zelfs al is Christus hier vastgebonden, Hij blijft meester van de situatie – met een innerlijke rust die respect afdwingt. Het staat vast, voor de samenstellers van Caravage à Rome is zoveel meesterschap te danken aan de eeuwige stad. Die heeft van Caravaggio een artiest voor de eeuwigheid gemaakt.”

De expo Caravage à Rome, amis et ennemis loopt tot 28 januari. Buiten de vaste openingstijden staan meerdere nocturnes geprogrammeerd. De gelijknamige catalogus onder redactie van Francesca Cappelletti en Pierre Curie (200 blz.) verscheen bij het Mercatorfonds, Brussel.
www.musee-jacquemart-andre.com

Met de trein naar Parijs: Thalys biedt 14 dagelijkse verbindingen tussen Brussel-Zuid en Parijs in 1.22 uur.
Reizen kan vanaf € 29 in Standard (enkele reis).
www.thalys.com
 

 

» Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​