Tertio 974 - Menswording blijft de sleutel

Menswording blijft de sleutel

“Het schandaal van het kruis toont hoe fragiel onze hoop is”, stelt Judith Gruber (KU Leuven). De Oostenrijkse theologe leidt sinds kort het Centrum voor Bevrijdingstheologieën en bestudeert hoe machtsverhoudingen het spreken over God beïnvloeden. “Het vergt moed de macht van weleer op te bergen.”

Geert De Cubber

Na haar doctorspromotie in de systematische theologie legt Judith Gruber zich voornamelijk toe op onderzoek naar de band tussen theologie en interculturaliteit. Zeker sinds ze tijdens een verblijf van vijf jaar (tussen 2012 en 2017) in New Orleans daar niet alleen met de mooie zijde van die stad – “eten en jazz” – maar ook met de oprukkende rassenongelijkheid geconfronteerd werd, beseft ze dat onze taal om over interculturele verschillen te spreken, altijd “gebroken” blijft. Gruber keerde vorig jaar terug naar Europa en nam in september de leiding van het Centrum voor Bevrijdingstheologieën over van Jacques Haers. “Die meervoudsvorm is belangrijk”, benadrukt de theologe. “Die maakt er ons van bewust dat één enkele taal niet volstaat. Bovendien wijst dat meervoud ook altijd op de strijd en de soms asymmetrische verhoudingen die tussen de verschillende visies bestaan.”


Onderschrift: In New Orleans werd Judith Gruber niet alleen met de mooie zijde van die stad – “eten en jazz” – geconfronteerd, maar ook met de oprukkende rassenongelijkheid.  © rr

“De theologische grond blijft de incarnatie”, stipt ze aan. “En die menswording is verbonden met de vraag naar macht en naar gerechtigheid. Door mens te worden, toont God zich in de wereld en gebeurt Hij in de wereld. Dat geeft een grammatica waardoor God zich niet aan de kant laat zetten. Maar dat is niet het enige. De vraag is eveneens in welke machtsverhoudingen God ter sprake komt. Die geven aanleiding tot ongelijkheid en een strijd om gerechtigheid. Dat is een leerproces: het gaat niet alleen om onrechtvaardige economische verhoudingen. Ook bijvoorbeeld ras en geslacht spelen een rol.”

De verhouding tussen bevrijdingstheologen en Rome was op zijn zachtst gezegd niet altijd vriendschappelijk te noemen. Toch is paus Franciscus er goed mee vertrouwd, meent Gruber. “Hij zegt God ter sprake te brengen als hij het over ongelijkheid heeft. In elk geval verandert de wijze waarop de kerk zich opstelt. Als bisschop van Rome hamert hij op het principe van collegialiteit en synodaliteit. Daarmee stelt hij zich nederig op. Het vergt moed de macht van weleer op te bergen.”

Machtsposities analyseren

Nederigheid is een sleutelbegrip, bevestigt Gruber. Dat stel je het best vast als je machtsposities analyseert. “Als ik een machtspositie heb, hoe eis ik dan nederigheid van anderen? Kijk bijvoorbeeld naar de positie van de vrouw in de kerk. Daar wordt nederigheid sterk geëist. Of nederigheid de premisse is voor bevrijdingstheologie? Dat is veeleer het zichtbaar maken van de asymmetrische machtsverhoudingen. En dan komen de vragen: hoe kan je daarop kerk bouwen? Hoe kan daar het Rijk Gods werkelijkheid worden? Hoe valt nederigheid te institutionaliseren? Daarbij is het belangrijk het voorlopige karakter te onderstrepen. Dat maakt concrete stappen mogelijk. En tegelijk dienen we te beseffen dat de hemel op aarde niet bereikbaar is.”

Als de verwerkelijking van het Rijk Gods slechts voorlopig en zelfs onbereikbaar is, heeft het aardse leven dan nog wel zin? “Daarvoor moeten we langs het schandaal van het kruis”, antwoordt de theologe. “Dat stelt aan de kaak hoe politieke verhoudingen soms mensenlevens kosten. Maar het kruis staat niet alleen. Het houdt de hoop op verrijzenis in, al zeg ik dat met de nodige voorzichtigheid. Want net het schandaal van het kruis toont dat onze hoop fragiel is en verrijzenis niet vanzelfsprekend.”

Meervoud

“Wie de tekenen van onze tijd leest, kan er niet omheen dat de wereldkerk intercultureel is”, stelt Gruber vast. “Voor mij is dan de vraag wat daarmee gebeurt. Onbewust aanvaarden we een vorm van het christendom – namelijk de westerse – als de natuurlijke, die zich vermenigvuldigt. Maar het christendom is niet altijd Europees of blank. Het doet ons stilstaan bij en nadenken over hoe de christelijke identiteit zich uit die verschillen kristalliseert. Ook daar speelt de machtsvraag. Tussen de verschillende ‘christendommen’ – opnieuw hebben we een meervoud nodig – heerst een strijd om macht. Het is zoeken naar een andere taal om over die pluraliteit te spreken. In Leuven merk ik dat op die verschillende tradities een institutioneel antwoord komt. Maar het is evenzeer boeiend te zien hoe we dat binnen de muren van de universiteit vormgeven. Hier spelen evenzeer de machtsverhoudingen. Zelf vraag ik me dan af hoe ik dat als Oostenrijkse zo vorm kan geven dat die meerstemmigheid aan bod komt, zonder dat ik de pretentie heb al die stemmen te vertegenwoordigen. Het is duidelijk dat er steeds nieuwe vragen opduiken. Maar dat wil niet zeggen dat het leven dan stopt.”  III

Van 25 tot 28 oktober houdt het Centrum voor Bevrijdingstheologieën een congres over identitaire verleidingen. Ook Óscar Romero komt er aan bod.

 

Delegatie naar heiligverklaring Romero

Óscar Romero ontving op 2 februari 1980 het eredoctoraat van de KU Leuven. Anderhalve maand later werd hij vermoord terwijl hij voorging in een eucharistieviering. De Leuvense Universiteit is die historische band niet vergeten. Bij de heiligverklaring aanstaande zondag (zie blz. 14-15) is een achtkoppige delegatie van de KU Leuven aanwezig onder leiding van rector Luc Sels. Ook Judith Gruber, de algemeen directeur en een priester-leraar van het Óscar Romerocollege in Dendermonde reizen mee.

 

Complexe kennis

Kosmoi – Leuven Centre for the Study of Religion and Worldview brengt onderzoekers van de KU Leuven samen. “Via dat interdisciplinaire platform wisselen ze hun wetenschappelijke onderzoek over religie en levensbeschouwing uit”, vertelt Judith Gruber. “We bekijken wat de common ground is voor wie religie sociologisch – vanuit een buitenperspectief – of theologisch – vanuit een binnenperspectief – bekijkt.” Het onderzoekersplatform houdt op 12 oktober zijn jaarlijkse symposium rond drie grote thema’s: religie en spiritualiteit, religie en geschiedenis, religie en maatschappij. Over elk thema zijn er enkele korte referaten, waarna de deelnemers de mogelijkheid tot vragen en uitwisseling krijgen. Theologie heeft de maatschappij wel degelijk iets te bieden, vindt Gruber. “Zoals door de incarnatie God en wereld niet te scheiden zijn, geldt dat ook voor kerk en samenleving. Theologie geeft daar een taal aan en maakt dat zichtbaar, al komt het er natuurlijk evengoed op aan het spreken over God niet te vergoddelijken. Uiteindelijk is de vraag wat theologie kan doorgeven. In deze post truth-tijden is het niet vanzelfsprekend complexe kennis aan bod te laten komen, zeker wanneer vooral de eenvoudige antwoorden op maatschappelijke problemen gehoor vinden.” Zelf spreekt Gruber tijdens Kosmoi over (post-)koloniale trauma’s en de heling ervan.

https://theo.kuleuven.be/kosmoi

» Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​