Tertio 970 - Geen vrijheid zonder waarheid

Dossier Seksualiteit en vrijheid

Geen vrijheid zonder waarheid

De schandalen rond seksueel misbruik door priesters nopen de kerk tot grondige bezinning. De Italiaanse benedictijn Michaeldavide Semeraro deed zijn deel met een stoutmoedig, constructief essay. Kwestie van “ruimer te denken om een nog grotere liefde te kunnen betonen”.

Frederique Vanneuville

Op risico van niet politiek correct te lijken, merkt Michaeldavide Semeraro in zijn essay al meteen op dat de moeilijkheid voor priesters en religieuzen een leven lang het celibaat en de gelofte van kuisheid trouw te zijn, helemaal niet nieuw is en dat het gedrag van de clerus in vroegere periodes soms zelfs veel verontrustender was dan nu. Het probleem stond al op de agenda’s van de synode van Elvira (305), het Vierde Lateraans Concilie (1215) en het Concilie van Trente (1563). Alleen is de verontwaardiging erover vandaag groter dan ooit. De benedictijn ziet daarin een kans – en een absolute noodzaak – tot een werkelijke, diepgaande, permanente bekering, zowel op individueel als institutioneel niveau. Princiepsverklaringen en herstelbetalingen volstaan niet. Niet minder dan een authentiek verlangen naar doorleefde trouw aan het evangelie is volgens hem aan de orde.

Teken des tijds

Is seksueel misbruik door clerici historisch gezien geen nieuw gegeven, de verhouding tot gezag en de grond op basis waarvan gezag wordt erkend, zijn dat wel: de wijding verleent priesters niet langer een onaantastbaar gezag en er wordt niet langer aangenomen dat menselijke kwetsbaarheid hun vreemd is. In die gevoeligheid ziet Semeraro een niet te onderschatten teken des tijds. Hij citeert Eugen Drewermann, die in 1991 al schreef dat de kwestie van de psychologie van de clerus het ware pijnpunt van de kerk is.

Menselijke kwetsbaarheid

Welke aanpak is aangewezen bij misbruik? De priester in kwestie confronteren met zijn verantwoordelijkheid en hem uit het pastorale werkveld verwijderen is voor de auteur noodzakelijk maar onvoldoende. Er moet komaf gemaakt worden met het idee van een ideale, respectabele gemeenschap die haar zuiverheid kan bewaren door de “leprozen” in haar midden te mijden en weg te sturen. Semeraro betoogt dat zo’n aanpak het probleem niet oplost, wel integendeel. Hij ziet in zulk onrealistisch zelfbeeld van de kerk precies de oorzaak ervan. Zowel de kerk als haar priesters moeten hun menselijke kwetsbaarheid noch ontkennen, noch mystificeren, want menselijk gesproken is dat gevaarlijk en in evangelisch opzicht onaanvaardbaar. Het komt erop aan de eigen kwetsbaarheid onder ogen te zien en in nederigheid en wijsheid te aanvaarden. Anders riskeren seminaries “kleine monsters” voort te brengen, citeert de monnik de woorden van paus Franciscus tot de algemene oversten tijdens de audiëntie van 3 januari 2014.

Zondig of ziek?

Een priester die een relatie had gehad met een vrouw van zijn parochie, was door zijn bisschop verplicht tot wat de betrokkene ervoer als een “priesterlijke heropvoeding”. Alsof hij een zieke was die nood had aan zorg, veeleer dan een zondaar die bekering behoefde. De benedictijn wijst op een impasse in dergelijke aanpak: zolang de persoon in kwestie naar behoren functioneert, beschouw je de affectieve moeilijkheden in zijn celibataire leven als onbestaande, ofwel, wanneer er zich een problematische situatie voordoet, bestempel je het individu als ziek, niet te genezen of zelfs besmettelijk en maak je hem onzichtbaar. Beide houdingen verraden “een reëel onvermogen in het aanpakken en begeleiden van dit lijden”. De man, een vriend van Semeraro, gaf te kennen dat hij zich daardoor diep gekwetst en vernederd voelde. Hij erkende wel degelijk dat het toegeven aan zijn seksuele verlangen naar een vrouw incompatibel was met de gelofte die hij had gedaan bij zijn priesterwijding, maar hij weigerde mee te gaan in de redenering dat hij daardoor een ziek mens was geworden. Wel had die ervaring hem ten diepste bevraagd over zijn levenskeuzes.

Een vorm van ontmenselijking

In de film Elefante Blanco (Pablo Trapero, 2012) is zo’n waarachtige worsteling met roeping en celibaat zoals Semeraro die beschrijft, ontroerend mooi neergezet door de Waalse acteur Jérémie Renier. Hij speelt een jonge Belgische jezuïet in Brazilië die zich onweerstaanbaar aangetrokken voelt tot een sociaal werkster, met alle emotionele verwarring van dien bij de beide jonge, idealistische mensen. Niet fictief zijn de dagboeken van de Amerikaanse trappist Thomas Merton (1915-1968, zie Tertio nr. 964-965 van 1/8) waarin de 51-jarige monnik getuigt van een geheel onverwachte, overrompelende verliefdheid – waar hij aan toegeeft – die hem doet beseffen dat hij niet zo verstandig en stabiel is als hij dacht (27 april 1966), maar die maakt dat hij zich “menselijk” en “minder ziek” voelt en dat zijn seksualiteit op de een of andere manier terug “werkelijk en fatsoenlijk is gemaakt na jaren van veeleer overspannen onderdrukking” (20 mei ’66). Toch houdt Mertons diepe verlangen te leven volgens zijn geloften altijd de bovenhand (12 juni ’66). Het is het soort situatie waarvan Semeraro zegt dat ze een onverhoopte gelegenheid kan zijn tot een bevrijdend innerlijk proces en tot een waarachtiger beleven van de roeping, tenminste als ze niet met schuld wordt overladen.

Spirituele deviatie

Blijven hangen in een situatie van transgressie is voor de benedictijn uiteraard niet aan de orde. Maar “affectiviteit is een majeure werkelijkheid in het leven van iedere mens”, benadrukt de auteur. Het is daarom naïef en onrealistisch – en een vorm van ontmenselijking – ervan uit te gaan dat priesters geen emotioneel en seksueel leven zouden hebben. Het is volgens de auteur integendeel de taak van deze generatie om “intellectueel en existentieel plaats te maken voor een mystiek die de seksualiteit integreert in de spiritualiteit”.

Onderschrift foto: Protestacties (op de foto in de Duitse stad Trier) tonen de verontwaardiging over het seksueel misbruik en het toedekken ervan. Er is meer nodig dan princiepverklaringen en herstelbetalingen om in het reine te komen met deze ontsporingen. © Mâitrise

Volgens hem ligt het grootste probleem bij priesters die hun zelfbeeld volledig laten samenvallen met hun priesterschap, als behoorden ze tot een geprivilegieerde, ongenaakbare kaste die een soort immuniteit geniet. Hij noemt dat een “spirituele deviatie”, die veel meer wijdverbreid is dan men in de kerk bereid is te denken. Een opmerkelijke illustratie daarvan is het feit dat priesters soms oprecht verbaasd blijken wanneer ze persoonlijk aansprakelijk gesteld worden voor hun laakbaar gedrag, dat ze bij anderen nochtans wel veroordelen.

Primauteit van het doopsel

Als een heraut van paus Franciscus pleit Semeraro voor het herstel van de orde tussen de sacramenten, met het doopsel als uitgangspunt voor het leven van alle christenen, priesters inbegrepen, en als primordiaal ten opzichte van de priesterwijding. Die “sacraliseert” de persoon van de wijdeling niet, wel radicaliseert ze diens toewijding aan het dienstwerk voor de kerkgemeenschap. En dat die gemeenschap corrigerend werkt en zo authenticiteit bevordert, zou vanzelfsprekend moeten zijn, aangezien zij voor de celibataire priester functioneert als het “tegenover” zonder wie geen mens persoonlijke groei kan doormaken. Die gedachte linkt Semeraro aan een andere, met name dat het gemeenschappen niet zozeer aan priesters ontbreekt, als wel dat de kerk gemeenschappen ontbeert die in staat zijn zelf hun herders voort te brengen. En mogen die herders dan ver blijven van iedere “auto-idolatrie”, van een “gewaden-priesterlijke” mentaliteit, die Semeraro, hoezeer ook aantrekkelijk, onevangelisch noemt.

De-klerikalisering

Met een uitgebreide analyse van het exemplarische priesterschap van Melchisedek zet de auteur dat punt kracht bij, gevolgd door een hoofdstuk waarin hij aanzetten geeft om ook (roeping tot) het priesterschap om te denken in de richting van een grotere diversiteit aan dienstwerken, waartoe mensen door de gemeenschap uitgenodigd kunnen worden. Zo’n dienstwerk vereist dan niet per se een levenslang engagement en zou door een zegen bekrachtigd kunnen worden, analoog aan de abtszegen, die evenmin een sacrament is. Het aftreden van paus Benedictus XVI beschouwt hij in dat opzicht als een mijlpaal die de deur heeft geopend naar een nieuw, meer evangelisch tijdperk in de kerk. Want als zelfs het allerhoogste niveau van de kerkelijke hiërarchie eenmaal de neerwaartse weg heeft hervonden, moet de rest volgen. Zo’n grondig proces van de-klerikalisering acht de auteur noodzakelijk om de profetische geest van de kerk een nieuwe adem te geven.

Celibaat

Zo’n nieuwe adem is ook nodig voor de visie op het affectieve leven van priesters, vindt Semeraro. Hij stelt onomwonden dat het voor een grotere beschikbaarheid voor het dienstwerk niet volstaat ongehuwd te zijn. Celibaat dat ervaren wordt als bron van frustratie, schuldgevoelens en ontmenselijking, zal geen generositeit voortbrengen. Hij stelt geenszins dat een kuis leven onmogelijk of ondenkbaar is. Wel moeten volgens hem de redenen voor een dergelijke levenskeuze radicaal nieuw worden begrepen en voorgesteld, vertrekkend vanuit het evangelie en ver weg van interpretaties die zodanig sexofoob zijn dat ze seksueel geobsedeerd worden.

In de waarheid

Semeraro wijdt een apart hoofdstuk aan homofilie, maar zijn oproep voor een serener begrip van het belang van lichamelijkheid, emoties en sentimenten, geldt voor alle priesters. Vervallen in de overtuiging dat alles sowieso wel goed gaat, is in zijn ogen evenmin heilzaam als zichzelf te zien als iemand die voortdurend en overal in de fout gaat. “Je moet in de waarheid staan met jezelf om tegenover anderen in de waarheid te kunnen staan”, geeft de benedictijn aan.

Sereniteit

Semeraro toont een weg naar innerlijke uitzuivering, geleid door een serenere kijk op onze menselijke werkelijkheid, waarin het lichaam geen bijkomstigheid is maar een fundamentele rol speelt. De uitdaging bestaat erin “eenvoudig, eerlijk, helderziend en nederig te aanvaarden dat de manier waarop we vandaag naar onze condition humaine kijken grondig veranderd is en dat dat niemands fout is”, schrijft hij in het slothoofdstuk. “Als we geen afstand willen doen van onze wasmachine, auto en telefoon, moeten we toegeven eigenlijk blij te zijn in deze tijd te leven, en dan moeten we niet willen terugkeren naar modaliteiten die niet die van onze tijd zijn. We zijn geroepen tot getuigen van onze tijd, tot een levenskunst die steeds meer met het evangelie in overeenstemming is, en die bron is van – zij het dan niet altijd geluk en volheid, dan toch minstens – sereniteit.” III

Michaeldavide Semeraro, La vérité vous rendra libres. Spiritualité et sexualité du prêtre, Salvator, Parijs, 154 blz.

Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)
In de spotlight: 

Erfgoedinstellingen meerwaarde voor dementievriendelijke gemeenten

De Schotse Alzheimervereniging lanceerde in 2001 het idee van dementievriendelijke gemeenten.  Lokale heemkundige kringen, archieven en musea kunnen hun bijdrage leveren aan het ook naar ons land overgewaaide concept door een reminiscentie-aanbod te ontwikkelen dat bij personen met dementie herinneringen aan het verleden stimuleert. “Het creëren van een maatschappelijke meerwaarde is een heel belangrijke taak voor erfgoedinstellingen opdat erfgoed niet beperkt blijft tot een minderheid of een elite”, zegt Bart De Nil  van FARO-Vlaams steunpunt voor cultureel erfgoed in Tertio 970 van 19/9.
» Lees verder

Seksualiteit en vrijheid

Het behoort tot de kern van ons bestaan dat we seksuele wezens zijn. Ieder mens staat voor de taak daar vorm aan te geven, welke ook zijn of haar levensstaat. Daar steeds meer vrijheid in vinden – geen afhankelijkheid, geen afkeer, geen obsessie, geen sleur, geen angst en geen schaamte – is een levenslange weg. Tertio nr. 970 van 12/9/’18 brengt drie auteurs die hier mede in het licht van de schandalen die de kerk blijven teisteren, vrijmoedig over spreken. 
» Lees verder

“Meditatie doet de ‘common ground’ openbloeien”

Binnenkort komt Laurence Freeman naar België voor het ‘John Main Seminar’ in Brugge. In de aanloop naar het ‘John Main Seminar’ in Brugge heeft Tertio in het nummer van 12/9/’18 een uitgebreid gesprek met de directeur van de ‘World Community for Christian Meditation’ (WCCM).
» Lees verder

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​