Tertio 957 - Leeftijd geen indicator meer voor katholieke identiteit

Onderzoek levensbeschouwelijk profiel

Leeftijd geen indicator meer voor katholieke identiteit

Voor leerkrachten en directies in het katholiek onderwijs is het concept van de katholieke dialoogschool de logica zelve. Leeftijd speelt daarbij geen rol. Dat blijkt uit een onderzoeksrapport dat de faculteit Theologie en Religiewetenschappen (KU Leuven) vandaag vrijgeeft. Tertio kon de resultaten inkijken en besprak ze met onderzoekspromotor en hoogleraar Didier Pollefeyt.

Heeft leeftijd een effect op het religieuze profiel van leerkrachten en directies in het katholiek onderwijs? Uit een nieuw rapport van de faculteit Theologie en Religiewetenschappen blijkt dat leeftijd geen indicator meer is voor de graad en de aard van levensbeschouwelijke betrokkenheid. Anders gezegd: de klassieke stelling dat in de eerste plaats de oudste leerkrachten en directieleden het label “katholiek” in stand houden, klopt niet meer. Leerkrachten uit alle leeftijdscategorieën staan positief tegenover de katholieke dialoogschool. De dialoogschool is het geprefereerde model dat Katholiek Onderwijs Vlaanderen momenteel hanteert. Zo’n school erkent, waardeert en engageert de levensbeschouwelijke veelheid in haar gelederen en geeft tegelijk de katholieke identiteit een duidelijke en bevoorrechte plaats in de dialoog. De dialoogschool onderscheidt zich van de “monoloogschool”, die haar katholieke identiteit in de verf zet, maar geen oog heeft voor de pluraliteit en de ontmoeting met andere identiteiten mijdt. Ze verschilt eveneens van de “kleurrijke school”, die de diversiteit centraal stelt ten koste van de eigen identiteit, alsook van de “kleurloze school”, die niet begaan is met levensbeschouwing.

Betrouwbaar profiel

Er is geen sprake meer van een levensbeschouwelijke generatiekloof in het katholiek onderwijs. Uit de gigantische database met resultaten van de bevragingen die de Leuvense faculteit door de jaren opbouwde, distilleerden Jan Bouwens en Hong Sun onder leiding van hoogleraar Didier Pollefeyt een sample met 6.918 respondenten. De gegevens werden tussen januari 2009 en oktober 2017 verzameld en maken het mogelijk een betrouwbaar profiel op te stellen van de leerkrachten en directies in Vlaamse katholieke scholen.

Identiteit meten

Voor de analyse worden in het onderzoeksrapport drie schalen gebruikt, telkens van 1 (minst) tot en met 7 (meest): de zogenaamde postkritische geloofsschaal, de Melbourne-schaal en de Victoria-schaal. De postkritische geloofsschaal maakt een verschil in de manier van individueel geloven: letterlijk geloof, externe kritiek (door niet-katholieken, ongelovigen), relativisme (alles is eender) of postkritisch geloof (een meer symbolisch geloof). De Melbourne- en Victoria-schaal meten de theologische en pedagogische identiteit van een katholieke instelling. De Melbourne-schaal maakt daarbij een onderscheid tussen secularisering, reconfessionalisering (een scherpe katholieke herprofilering van een instelling), waardenopvoeding en recontextualisering (een actualisatie van het katholieke geloof, rekening houdend met de culturele context). De Victoria-schaal onderscheidt de monoloogschool, dialoogschool, kleurrijke school en kleurloze school.

Wie aandachtig de eerste grafiek bestudeert, stelt vast dat postkritisch geloof en relativisme elkaar in evenwicht houden. Het profiel is geloofsbetrokken, met een grote openheid op de wereld. Daarbij stijgt het eerste lichtjes met de leeftijd, terwijl het tweede zo goed als constant blijft. Externe kritiek – zeg maar atheïsme – en letterlijk geloof zijn ook aanwezig, maar in mindere mate.

De tweede grafiek geeft aan dat secularisering en reconfessionalisering worden afgewezen door wie lesgeeft in of de leiding heeft over een katholieke school. Hier staat recontextualisering sterk, op een afstand gevolgd door waardenopvoeding: het schoolpersoneel wil dat aan de gelovige identiteit van de school een hedendaagse uitdrukking wordt gegeven. “Ook in die analyse zijn de leeftijdslijnen bijna vlak”, duidt Pollefeyt. “Hoewel ze voor reconfessionalisering en secularisering elkaar kruisen, zijn dat vanuit statistisch oogpunt geen significante verschillen.” Die twee krijgen ook de laagste waardering. Waardenopvoeding en vooral recontextualisering zijn veel belangrijker en dominanter.

Uit de derde grafiek blijkt dat voor leerkrachten en directies de katholieke dialoogschool mee de identiteit vormgeeft. Ook hier bevestigen de lijnen het patroon, al stellen we de enige ietwat afwijkende lijn vast: die van de kleurrijke school. Terwijl voor de andere grafieken leeftijd geen factor is voor het waarderen van een bepaald concept, is dat voor de kleurrijke school wel het geval. Hoe jonger de respondenten, hoe dichter dialoogschool en kleurrijke school bij elkaar komen.

Opvallend bij de statistische analyse: de generatiekloof verdwijnt helemaal. “De tijd dat je kon rekenen op de oudere generatie om de katholieke schoolidentiteit uit te dragen, is nu echt wel voorbij”, geeft Pollefeyt aan. “Intussen is die generatie bijna volledig met pensioen. Die vaststelling heeft best wel verregaande implicaties: omdat de confessionaliteit van vroeger grotendeels weg is, kan je niet meer bouwen op dat verleden. Het blijkt zelfs veeleer een obstakel dan een steunpilaar. Anders gezegd: het betekent dat je deels opnieuw kan beginnen. Alle leeftijdsgroepen worden door een geloofsmix gekenmerkt. En dat schept nieuwe kansen.”

Nieuwe openheid

Alle geloofsstijlen vind je terug in alle leeftijden: dat betekent dat er een nieuwe openheid is voor religie. “Ondanks de gevorderde secularisering is de katholieke dialoogschool voor alle leeftijdsgroepen de sterkste optie”, zegt Pollefeyt. “Postkritisch geloof is voor elke leeftijdscategorie de dominante geloofsstijl. Iedere generatie is bereid het gesprek met de traditie aan te gaan zolang dat maar open gebeurt. Alleen bij de jongste personeelsleden komt postkritisch geloof in concurrentie met relativisme en krijgt de dialoogschool concurrentie van de kleurrijke school. Maar zelfs daar heeft relativisme het niet overgenomen van postkritisch geloof.”

Dialoog met traditie

“Dat de dialoogschool bovenaan staat, betekent dat alle generaties bereid zijn de dialoog met de traditie aan te gaan”, legt Pollefeyt uit. “Het is dus niet zo dat ouderen dat meer zouden doen dan jongeren – de klassieke opvatting. Alleen bij de jongere generatie gaat de kleurrijke school de concurrentie aan met de dialoogschool, ook al vormt het relativisme – uit de eerste grafiek – een bijna vlakke lijn: jonge leerkrachten zijn niet meer gekenmerkt door relativisme dan hun oudere collega’s.” Sowieso blijkt uit de data dat de jonge leerkracht geëngageerd is en de kleurrijke boven de kleurloze en de monoloogschool verkiest: kleurloze neutraliteit en uitgesproken monoloog hebben geen plaats in het secundair katholiek onderwijs. De dialoogschool staat voor alle leeftijdscategorieën bovenaan.”

Voorkeur voor christelijke variant

Alleen de laatste grafiek verraadt het risico op verwatering van de identiteit: de vrees dat de katholieke dialoogschool zou vervellen tot een niet-confessionele kleurrijke school om ten slotte te verschralen tot een kleurloze school. “De vraag is hoe negatief we daarnaar moeten kijken”, antwoordt Pollefeyt. “Als de dialoogschool hoger scoort, is er toch een voorkeur voor de expliciet christelijke variant om met diversiteit om te gaan. Er is bereidheid om erover te discussiëren zolang het niet monologisch is.”

“De secularisatie heeft de bodem bijna bereikt”, besluit Pollefeyt. “Dat proces is nu zo ongeveer ten einde. Nog niet helemaal, want de seculiere types scholen – kleurrijk en kleurloos – hellen nog. Dat de generatiekloof verdwenen is als het over levensbeschouwing gaat, betekent dat er bij jonge mensen evenveel positieve diversiteit is als bij ouderen. Postkritisch geloof, recontextualisering en dialoogschool voeren in alle generaties de boventoon. Ook in de jongste. Uit het onderzoek blijkt dat het profiel van de leerkrachten en directies in de Vlaamse katholieke scholen nieuwe opportuniteiten biedt voor de katholieke kerk en voor het onderwijs: als we investeren in jonge (leer)krachten, investeren we in de toekomst. Terwijl sommigen hopen op een volledige secularisering van de onderwijswereld, blijkt het religieuze veld in het katholiek onderwijs opnieuw helemaal open te liggen.”  III

kuleuven.be/thomas/page/effect-age-scales-study

Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​