Tertio 937 - “Hebben ze al gedeeld?”

Column An Haekens

“Hebben ze al gedeeld?”

Vorige week zag ik op consultatie een oudere dame voor wie het leven zwaar viel. Haar echtgenoot was overleden en ze was zelf ernstig ziek. Ze vertelde hoeveel steun ze ervoer van broers en zussen. Ze kwam uit een gezin van acht kinderen en de onderlinge verstandhouding was bijzonder goed.  “En”, voegde ze er fijntjes aan toe,  “we hebben al gedeeld; we moeten niet meer erven.” Het klonk als het ultieme bewijs van hun stevige band. Spontaan dacht ik terug aan mijn grootvader zaliger. Regelmatig zei hij:  “Als iemand je zegt:  ‘Dat is een familie die goed overeenkomt’, vraag dan eens:  ‘Hebben ze al gedeeld?’”  Pas als een erfenis achter de rug is, weet je echt iets over een familie.

Erfenissen zijn spannende momenten in een familie. Dikwijls gaat het zonder grote problemen, maar het kan ook behoorlijk misgaan en tot veel pijn en onherstelbare breuken leiden. Geld is een van de belangrijkste bronnen van conflict binnen families en tegelijk blijft het een taboe. In veel families wordt niet over geld gesproken, tot het thema onvermijdelijk wordt: moeder moet noodgedwongen naar het rusthuis en kan de rekening niet betalen; oma overlijdt en haar sieraden moeten worden verdeeld, vader en moeder zijn overleden en het huis moet worden leeggemaakt. Ook in onze samenleving en in de hulpverlening is er schroom om te spreken over geld. Het onderwerp aansnijden is ongepast,  “onkies”.

Grootboek

Toch speelt geld een belangrijke rol binnen familierelaties. Het denken van Hongaars psychiater Ivan Boszormenyi-Nagy biedt inspiratie om (familiale) relaties beter te begrijpen. Hij heeft het over de ethische dimensie binnen relaties: het belang van rechtvaardigheid. Alle families hebben een soort onzichtbaar  “grootboek”  met daarin de rechten, de verdiensten en de schulden van iedereen. Rechtvaardigheid realiseert zich wanneer alle symbolische rekeningen op termijn in balans zijn. Conflicten zijn het gevolg van een verstoorde balans: wanneer in relaties de ene te veel geeft of denkt te geven, de andere te veel krijgt of zo gedacht wordt te krijgen, of  “openstaande rekeningen”  naar elkaar of naar volgende generaties worden doorgeschoven. Er is geen enkele familie waar de balans perfect in evenwicht is. De balans is altijd in beweging.

Juwelen

Dit duikt scherp op bij transacties van geld of emotioneel geladen objecten zoals juwelen. Daarom reageert de dochter zo heftig wanneer niet zij maar de schoondochter het lievelingsparelsnoer van moeder krijgt, ook al heeft de dochter een hekel aan parelsnoeren. Het gaat niet om dat parelsnoer, het gaat bijvoorbeeld om de nooit gekregen en alsnog verhoopte erkenning… In die zin is het nieuwe erfrecht dat vanaf 1 september in werking treedt, een echte uitdaging voor zowat elke familie in ons land. In het nieuwe erfrecht wordt een veel grotere vrijheid gegeven aan de erflater om zijn erfenis te verdelen. Ouders zullen tot 50 procent van hun erfenis vrij kunnen toewijzen aan de kinderen, stiefkinderen of kleinkinderen van hun voorkeur of aan een goed doel. Dat biedt meer kansen om tot over de dood heen in te grijpen in het onzichtbare grootboek van rechten en verdiensten. Het biedt meer vrijheid het goede te doen maar tegelijk zal het familiale balansen meer onder druk zetten, kwetsuren veroorzaken en intergenerationele conflicten genereren.


Bij de foto: “Een doorsnee erfenis gaat niet in de eerste plaats over een transactie van financiële middelen, maar om een erg geladen symbolisch gegeven dat de familiale relaties herconfigureert.”  © RR

Onterving

Als psychiater zie ik de ravage die dergelijke situaties aanrichten en hoe ze families ontwrichten. Het valt te verwachten dat met name de thematiek van maximale  “onterving”  een steeds grotere rol gaat spelen. Families zullen nog gevoeliger worden voor de thematiek van rechtvaardigheid maar ook kwetsbaarder voor onrecht, wraak en afrekening. Als psychiater wil ik ervoor pleiten het thema uit de taboesfeer te halen en families aan te moedigen hierover tijdig met elkaar in gesprek te gaan. Rechtvaardigheid is een belangrijk moreel beginsel en niet louter subjectief. Onze ervaring leert dat rechtvaardigheid ook steeds een dynamisch en contextueel gegeven is, en dus erg moeilijk van buitenaf te beoordelen. (Groot)ouders krijgen met de nieuwe wet een nog grotere verantwoordelijkheid ten aanzien van hun familie en de toekomstige generaties. Wat mensen soms vergeten, is dat het bij een doorsnee erfenis niet in de eerste plaats gaat over een transactie van financiële middelen, maar om een erg geladen symbolisch gegeven dat de familiale relaties herconfigureert, soms generaties lang; in de beste gevallen balansen in ere houdt, ze soms verstoort en ze soms ook opnieuw in evenwicht brengt.

Uw reacties zijn welkom op redactie@tertio.be

» Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​