Tertio 926 - Congo’s gewelddadige vrede

De mening van... Nadia Nsayi

Congo’s gewelddadige vrede

Met Congo’s gewelddadige vrede ontrafelt auteur Kris Berwouts de complexiteit van het Midden-Afrikaanse land. Nadia Nsayi noemt het boek  “een aanrader voor wie de huidige politieke impasse en het oplaaiende geweld wil begrijpen”.

Congokenner Kris Berwouts speelde een belangrijke rol in mijn leven. Toen ik afstudeerde, liep ik stage bij EURAC (Europees Netwerk voor Centraal-Afrika) waar hij destijds directeur was. Via zijn contacten zette ik mijn eerste professionele stappen, eerst als parlementair medewerker en daarna als beleidsmedewerker. Bij een geïnteresseerd publiek, inclusief beleidsmakers en journalisten, is Berwouts een van de meest geapprecieerde Congokenners. Hij behandelt zowel de politieke vraagstukken in de hoofdstad Kinshasa als de veiligheidsvraagstukken in het oosten, en analyseert de verwevenheid tussen beide. Bovendien bouwde hij de voorbije 25 jaar een sterk netwerk op met vertegenwoordigers van het middenveld, de politieke klasse en de diplomatie in Congo. Het was dus hoog tijd dat die expert een boek schreef. Eerder dit jaar verscheen zijn Congo’s  Violent Peace. Ondertussen is ook de vertaling uit: Congo’s gewelddadige vrede.

Complexiteit van conflicten
Berwouts wijdt een belangrijk deel van zijn werk aan conflicten in de Kivu. Het boek behandelt (grond)oorzaken van het geweld; de ontmanteling van de staat onder oud-president Mobutu, de negatieve impact van het beleid van buurland Rwanda, de strijd om de controle op de grondstoffen en de lokale spanningen rond identiteit en grond. Hij illustreert de complexiteit van conflicten en doorbreekt het simplisme dat we al te vaak horen en lezen in massamedia.

Wat de grondstoffenhandel betreft, komt de lezer te weinig te weten over de plundering vandaag in Kivu. Journalist Guy Poppe merkt in zijn recensie terecht de afwezigheid op van een analyse over het economische imperium van de familie Kabila. Nochtans is Joseph Kabila’s obsessieve drang om zich politiek vast te klampen aan de macht verweven met de financiële verworvenheden tijdens zijn presidentschap sinds 2001.

Afwezige tragedies
Het boek bespreekt uitvoerig de oorlogen tussen 1996 en 2013 in de Kivu. Het is jammer dat Berwouts niet (dieper) ingaat op oudere conflicten in Ituri en Katanga en op recentere conflicten. De regio Beni, in het noorden van Noord-Kivu, kent sinds 2014 gruwelijke slachtpartijen. Het blijft onduidelijk wie achter het geweld zit. Het gebrek aan daadkracht van de Congolese autoriteiten en de internationale gemeenschap (inclusief de VN-vredesmissie MONUSCO) is onbegrijpelijk. Het conflict in Kasai, sinds midden 2016, verdiende ook meer aandacht in het boek. Het illustreert namelijk dat gewapende conflicten in Congo zich niet beperken tot de rijke oostelijke regio en dat een lokaal conflict door slecht bestuur snel kan escaleren tot oorlog met zware humanitaire gevolgen.


Copyright foto: US Department of Defense

Bestrijding van rebellengroepen
De aanleiding voor het schrijven van dit boek is de crisis rond de rebellengroep Mouvement du 23  Mars (M23) in 2012. Vanuit Berwouts’ analyse over de aanpak van die crisis, kan ik de voorwaarden afleiden voor de bestrijding van rebellengroepen in de Kivu. Ten eerste moet de militaire betrokkenheid van Rwanda stoppen. Dat kan door de diplomatieke druk op te voeren en sancties te treffen. Ten tweede mogen rebellengroepen via vredesakkoorden niet systematisch beloond worden met “postjes”. Dat versterkt de straffeloosheid en creëert de perceptie dat wapens de weg zijn om politieke eisen kenbaar te maken. Tot slot is de samenwerking tussen het Congolese leger en MONUSCO onmisbaar. Daar is een sterke politieke wil vanuit Kinshasa en de VN voor nodig.

Enge focus op verkiezingen
Berwouts blikt terug op de twee voorbije verkiezingen in Congo: de hoopvolle stembusgang van 2006, met een sterk engagement van Europa en MONUSCO, en de gecontesteerde stembusgang van 2011, die Congo hoofdzakelijk zelf financierde. Na 2006 nam de internationale begeleiding van het officiële “post-conflict Congo” af, tenzij in crisismomenten. Berwouts beschrijft hoe de pas verkozen president aan zelfzekerheid won en Europa en MONUSCO meer op afstand probeerde te houden. Mijn conclusie is dat de internationale focus op democratisering in Congo te veel beperkt wordt tot de organisatie van verkiezingen. Die hebben weinig zin als ze niet in een eerlijke en transparante sfeer plaatsvinden en niet kaderen in een gunstige mensenrechtencontext.

Rol van het middenveld
Berwouts was meer dan 20 jaar actief in het Belgische en Europese middenveld en bouwde zo goede relaties uit met het diverse Congolese middenveld. Het is een gemiste kans de evolutie van dat middenveld niet op te nemen in het boek. Van 15 tot 30 oktober begeleidde ik mensenrechtenactivist Charis Basoko door België. Hij is medewerker bij onze partner-
organisatie Rodhecic in Kinshasa. Figuren als Basoko spelen een onmisbare rol binnen het middenveld: ze bouwen expertise op, schrijven analyses, formuleren aanbevelingen, spreken zich uit in de media, informeren en sensibiliseren de bevolking.

Toch zie ik dat het middenveld zich in een crisis bevindt. De klassieke, formele ngo’s speelden een groot deel van hun militantisme en het contact met de bevolking kwijt. Berwouts verwijst naar de nieuwe, informele burgerbewegingen. Jongeren brengen inderdaad een frisse wind op sociale media, maar hun aanwezigheid op straat blijft beperkt. De katholieke kerk heeft op haar beurt sterke nationale structuren, maar is niet bereid een voortrekkersrol te spelen in de mobilisatie voor protest. De ongunstige context waarin het middenveld functioneert – armoede, politieke manipulatie, repressie, corruptie – maakt het uiterst moeilijk de belangen van de bevolking te verdedigen en massaal te mobiliseren om een beter beleid af te dwingen. Meer samenwerking is een noodzakelijke stap om tot verandering te komen.

België
De tijd dat België internationaal een voortrekkersrol speelde in het Congodossier is voorbij. Volgens Berwouts hebben Afrikaanse spelers als Angola en Zuid-Afrika vandaag meer impact op het regime van Kabila in Kinshasa. Toch denk ik dat de rol van de traditionele westerse actoren niet mag onderschat worden. Maar de veelheid aan (nieuwe) spelers dwingt België tot een vernieuwende diplomatieke strategie: een multilaterale aanpak (weliswaar met een voortrekkersrol) binnen de EU die meer samenwerkt met  Afrikaanse spelers.

Sylvesterakkoord
De timing voor de publicatie van Berwouts’ boek kon niet beter. Het Sylvesterakkoord tussen meerderheid en oppositie loopt af op 31 december. Dat akkoord voorziet verkiezingen ten laatste in december dit jaar. Maar Congo bevindt zich nu in bijna dezelfde onzekere situatie als een jaar geleden: uitstel van verkiezingen, geen signalen dat Kabila wil aftreden en een risico op nieuw geweld. Congo’s gewelddadige vrede is een aanrader voor wie de huidige politieke impasse en de oplaaiende conflicten (beter) wil begrijpen. Zij die Berwouts’ artikels lezen, ontdekken in het boek weinig nieuwe elementen. Toch is het ook voor hen een boeiende synthese van het geweld en de moeizame zoektocht naar vrede de voorbije 25 jaar in Congo, aangevuld met analyses van een internationaal gerenommeerde expert met een indrukwekkend netwerk.

Bio: Nadia Nsayi is beleidsmedewerker Centraal-Afrika bij Broederlijk Delen en Pax Christi Vlaanderen.

/     Kris Berwouts, Congo’s gewelddadige vrede, EPO, Berchem, 223 blz. Bestellen kan via de Kerknet-shop.

» Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​