Tertio 1144 - De school als plek van genade

De school als plek van genade

Waar de theologie en de pedagogiek ooit twee handen op één buik waren, zijn hun wegen steeds verder uiteen gedreven. Een gemiste kans, vinden Nederlands theoloog Wolter Huttinga en filosoof en historicus Roel Kuiper. Met hun pas verschenen boek Mens worden hopen ze beide vakgebieden opnieuw met elkaar in gesprek te brengen.

Kelly Keasberry

Roel Kuiper en Wolter Huttinga zijn beide betrokken bij het Expertisecentrum Onderwijs en Identiteit aan de Theologische Universiteit in Kampen. Het begeleidt christelijke scholen bij het reflecteren over hun identiteit. Tijdens een onderzoek naar de rol van theologie in hoe scholen hun identiteit beschrijven, kwam Huttinga op de gedachte een boek te schrijven. “Ik ontdekte dat sommige theologische taal in wezen ook pedagogisch is”, verklaart hij. “Een voorbeeld is de uitspraak: ‘Wij zien de mens als beelddrager van God; dat is hoe wij elkaar en de kinderen hier op school benaderen’. Toch heeft hij ook met het onderwerp geworsteld. “Soms kunnen theologische dingen heel mooi en fraai gezegd worden, maar wat betekent dat voor de pedagogische visie? Hoe verhouden die twee aspecten zich tot elkaar? Ergens hebben Kuiper en ik toch een ideaal; een richting die wij nastrevenswaardig vinden, en dat is het theologische en pedagogische aspect zoveel mogelijk te integreren. Omdat het leven één is.” Met hun boek hopen ze het gesprek op gang te brengen. 

Herbronning

Beperkt zo’n dialoog zich tot christelijke scholen of is elke vorm van onderwijs gebaat bij theologische reflectie? “Dat is een spannende vraag”, antwoordt Huttinga. “Onze exercitie komt voort uit het christelijk onderwijs, dat is de poel waarin wij ons bevinden. Maar de grote antropologische kennisvragen als: wat is de mens, of wat betekent het mens te zijn, zijn zeker niet alleen eigendom van het christelijk onderwijs. Net zo min als dat God eigendom van de kerk is.” Waar de theologie en de pedagogiek zich verbinden, ontstaan niet uitsluitend kansen. Strikt gehanteerde theologische dogma’s kunnen evenzeer beklemmend werken, als leerlingen daardoor niet langer de ruimte ervaren om in vrijheid zichzelf te zijn. Hoe kan een hernieuwd samenspel tussen theologie en pedagogiek een constructief verhaal opleveren? “Er is zeker een herbronning nodig”, beaamt Huttinga. Voor de Nederlandse krant Trouw recenseerde hij het recente boek Leven in volheid van dominicaan Timothy Radcliffe. “Daarin toont Radcliffe dat theologie gewoon over het leven gaat. De rode draad is Jezus’ uitspraak: ‘Ik ben gekomen om hen het leven te geven in al zijn volheid’. Dat is het hart van de theologie en dat wordt gemakkelijk vergeten. Misschien moeten we met zijn allen weer inzien dat theologie, geloof en spiritualiteit gaan over het leven zelf. Over vragen als: wie ben ik in deze wereld? Theologie gaat evenzeer over de grote als over de alledaagse vragen.”

Incarnatie

Mens worden bestaat uit twaalf hoofdstukken waarin diverse experten uit Nederland en Vlaanderen zoals Erik Borgman en Hans Van Crombrugge aan het woord komen. “Ze delen allemaal de passie voor het grensvlak waarop de theologie en de pedagogiek zich bewegen”, zegt Huttinga. “Toch staan ze er allemaal verschillend in en gaan ze er anders mee om.” Ondanks die veelstemmigheid is er een rode draad te bespeuren: waarlijk mens worden, dat gebeurt bij uitstek in relatie tot anderen. “Dat is ook waarom ik Mens worden een mooie titel vind”, geeft Huttinga aan. “Die verwijst naar zowel het menselijke als het goddelijke. Als we als christenen deel hebben aan de werkelijkheid van Christus, aan Zijn incarnatie, dan hebben we ook deel aan de uitdaging werkelijk mens te worden.” Een fraaie theologische reflectie, maar hoe geef je die in het onderwijs praktisch vorm? Het doordenken van zulke vragen is op christelijke scholen allerminst gemeengoed, geeft Huttinga toe. “We proberen dat juist aan te wakkeren. Nederland kent een enorme diversiteit aan christelijk onderwijs, van katholiek tot allerlei vormen van protestants onderwijs. Voor de manier waarop de christelijke identiteit gestalte krijgt, kan dat van alles betekenen. Daarom is de zoektocht naar waar we samen voor staan, zo relevant. Die levert vrijwel altijd nuttige gesprekken op.” 

Zoektocht

Zoeken naar manieren waarop je de letter C of K inhoud wilt geven, in een seculiere en superdiverse samenleving is dat allesbehalve evident. Raakt de christelijke identiteit van scholen in zo’n context niet al snel verschraald tot waarden? “Zelfs in seculiere contexten, zoals bedrijven, kan het zoeken naar kernwaarden betekenisvol zijn”, meent Huttinga. “Maar voor christelijke scholen is het wel belangrijk dat die staan binnen een christelijk narratief, waardoor ze worden gevoed. Als je de naam ‘christelijk’ wilt waarmaken, dan vergt dat iets. Met ons expertisecentrum willen we scholen motiveren om iets te doen met de vrijheid van onderwijs die er is. Want als je het goed kunt verantwoorden, kun je vanuit je christelijke identiteit heel scherpe keuzes maken. Tegen scholen met een stevige identiteit zeggen we: ‘Doe daar iets mee, maak het waar’. Ons advies is evenwel sterk afhankelijk van de schoolidentiteit. Er mag ruimte zijn voor verschillende typen christelijke scholen. Dat identiteit in het levensbeschouwelijk onderwijs in deze tijden een zoektocht blijft, lossen we met dit boek dan ook niet op (lacht).” 

 


“Onderwijs moet over iets groters of diepers gaan dan slechts over economisch nut of over inpasbaarheid in de technocratische molen”, stelt Wolter Huttinga. “De theologie kan bijdragen aan een verzet tegen het maakbaarheidsdenken.”  © Pixabay

 

Geheim

Vooralsnog stelt hij zich tevreden met “een beetje te kietelen aan onze seculiere manier van in het leven staan”. Een naam die diverse pagina’s in het boek kleurt, is die van de Nederlandse onderwijspedagoog Gert Biesta. “Als theoloog hoor ik in zijn denken de taal van de genade”, verklaart Huttinga. “Biesta stelt dat leren een geheim is dat je niet kunt pakken, maar dat steeds weer een plaats moet vinden. Het is een open proces waarbij er dingen gebeuren die niet volledig te plannen of te forceren zijn. Als mens kun je veel doen, maar wat er uiteindelijk gebeurt, blijft een verrassing. Evenzo is genade iets dat je toevalt; ze overvalt je. In zijn hoofdstuk beschrijft Kuiper de school daarom als plaats van genade. Onderwijs moet over iets groters of diepers gaan dan slechts over economisch nut of over de inpasbaarheid in een technocratische molen. De theologie kan bijdragen aan een verzet tegen het maakbaarheidsdenken. Er is in het kijken naar de mens veel overlap tussen theologen en pedagogen. Ik vind het leuk om beide gebieden gevaarlijk dicht bij elkaar te brengen; dichterbij dan gebruikelijk is.”  III

» Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​