Tertio 1086 - “Het christendom is geen elastiek dat je eindeloos kan rekken”

Analyse: rebels-profetisch christendom

“Het christendom is geen elastiek dat je eindeloos kan rekken”

Was Jezus een rebel en ligt in die rol ook de roeping van elke christen? Laten we te weinig de profeet in ons los? En loopt het kerkinstituut met zijn clerus, dogma’s en richtlijnen een rebels-profetisch christendom voor de voeten? Een genuanceerde reflectie door een theoloog en een doorleefd getuigenis van een priester laten de puzzel op zijn plaats vallen.

Sylvie Walraevens

Donald Trump veegt vreedzame antiracismebetogers van de straat en spreekt vervolgens de natie toe voor een kerk, de Bijbel in de hand. Jaír Bolsonaro voert met de steun van “rund, Bijbel en wapens” een meedogenloze antisociale politiek. En Viktor Orbán levert onverbiddelijk strijd voor de christelijke waarden en cultuur. Hoeveel blijft er overeind van de Bijbelse verzetsfiguur die opkwam tegen onrecht en voor mensen in de marge? Is er nog plaats voor de rebelse en profetische Jezus?


Milo Rau (NTG) voert in zijn Jezusfilm Rivolta della Dignita-The New Gospel een hedendaagse rebelse Jezus ten tonele. “Het is gezond dat kunstenaars vastgeroeste theologische opvattingen in twijfel trekken”, meent Johan Verstraeten.  © rr

Het schiet menig christen wel eens door het hoofd: wat zou Jezus zeggen als Hij vandaag terugkeerde? “Wat hebben jullie ervan gemaakt, zo heb Ik het nooit bedoeld!” De historische Jezus staat geboekstaafd als rebel, maar in de kerkgeschiedenis werd vooral de theologische Jezus – Zoon van God – aanbeden en klerikaal vertegenwoordigd. Staan ze elkaar in de weg? Geenszins, meent Johan Verstraeten, emeritus hoogleraar aan de KU Leuven en expert in de sociale leer van de kerk. “Wat we weten over de historische Jezus, is een interpretatie door mensen die decennia na Zijn dood het personage beschreven vanuit hun theologisch begrip van Jezus. In de Bergrede drukt Jezus duidelijk zijn voorkeur uit voor de armen en kwetsbaren. De Titusbrief zegt dat in die Jezus de menslievendheid van God onder ons komt. Dat is een theologische stelling: Jezus laat het gelaat zien van een liefdevolle God. Was Jezus daarom een rebel? Hij was vooral bezig met het Rijk Gods en wilde mensen weer bij God brengen door leven te geven aan wie werd uitgesloten. Sommigen zagen dat als rebels, want het bracht Hem in conflict met de abstracte morele en liturgische wetten. Maar Jezus was creatief in Zijn verzet. Kijk hoe Hij de steniging van de overspelige vrouw verhinderde. Hij toonde meer liefde voor de gekwetste mens dan respect voor de letter van de wet. Datzelfde conflict kenmerkt ook de kerk vandaag.”

“Rebel” is dus een titel die Hem niet past?

“We kunnen niet ontkennen dat Jezus soms erg rebels uit de hoek komt, zoals bij de tempelreiniging. Hij maakt zich daar stevig kwaad. Maar Zijn verzet dient altijd een positief doel: onze verhouding tot God. Jezus maakt geen politieke analyse, Hij predikt geen opstand tegen de Romeinen. Jezus is een profeet: Hij wijst op te rigide interpretaties, op blindheid voor rechtvaardigheid. Wanneer Hij zegt dat Zijn koninkrijk niet van deze wereld is, wordt Hij misbegrepen, als een politieke concurrent gezien en veroordeeld. De juiste relatie tussen mensen en tot God horen samen in de Bijbel. Als dat je uitgangspunt is, kan je alleen maar besluiten dat sommige handelswijzen niet stroken met een gezonde Godsopvatting. De profeet spreekt duidelijke taal en wordt zo rebel in zijn verzet tegen onrecht. We moeten van Jezus geen halfzacht eitje maken.”

Hoe ver mogen we gaan in onze vertaling van de rebelse Jezus? Is er sprake van recuperatie als Milo Rau (NTG) een Afrikaanse rebel tegen moderne slavernij opvoert als een hedendaagse Jezus?

“Jezus is zo’n rijke figuur dat Hij veel mensen aanspreekt, ook niet-gelovigen. Amelie Nothomb, Nikos Kazantzakis, Pier Paolo Pasolini, allemaal hebben ze Jezus in hun werken opgevoerd. In de beeldende kunst zijn er ontelbare interpretaties van Golgotha. Paul Ricoeur wijst op het belang van hermeneutiek. Elke evangelist kleurt de figuur van Jezus anders in. Die diversiteit lezen velen op hun beurt vanuit een nieuw verstaan van de wereld en hun context. Toen Oscar Romero in El Salvador de gewelddadige verdrukking en afslachting van onschuldige burgers zag, ging hij de Christusfiguur interpreteren in het licht van dat concrete politieke gebeuren. Diverse contexten zoals de verdrukking van vrouwen, slavernij of racisme brengen nieuwe elementen aan. Het verschil tussen de theoloog en de kunstenaar is dat de eerste die context interpreteert vanuit de traditie waarin hij staat en die grenzen trekt. Kunstenaars kunnen hun gedachten vrijer de loop laten. Het is goed dat zij bepaalde verstoorde theologische opvattingen op de helling zetten.”


Johan Verstraeten.  © KU Leuven

Wanneer gaan we daarin te ver?

“Ik ben daarin nogal open. Toen Nothomb Soif schreef, hebben conservatieve katholieken furieus gereageerd. Zelf kwam ik tot de conclusie dat haar theologie weliswaar wat krakkemikkig was, maar dat enkele bladzijden mij toch diep hadden geraakt. We mogen niet bang zijn van niet al te orthodoxe interpretaties. Het is gezond af en toe te laten schudden aan de boom van je geloof om vastgeroeste ideeën in twijfel te trekken. Als je hele identiteit door die ideeën wordt bepaald, bestaat het gevaar dat je jezelf verliest. Velen durven daarom de sprong niet te wagen van het veiligheidsdenken naar een levend geloof waarin Godsbeelden wel eens springen en je soms terechtkomt in de mystieke nacht van het geloof.”

In welke mate vertegenwoordigt paus Franciscus de rebelse Jezus? 

“De paus staat in de ignatiaanse traditie. De methode van de geestelijke oefeningen leerde hem zich imaginair te verplaatsen in de leefwereld van Jezus. Door het evangelie met het hart te lezen, heeft hij een existentiële ontmoeting met een heel andere Jezus dan de Jezus die strikt dogmatisch wordt gedetermineerd. Franciscus verandert geen jota aan de wet, maar hij gaat er creatief mee om vanuit die existentiële relatie. Binnen het prudentiële handelen verlegt de paus grenzen en dat is geniaal.”

Kan je, vertrekkend van Jezus en zijn aandacht voor de periferie, alleen uitkomen aan de “linkse” kant van de samenleving?

“Dat is te eenzijdig gesteld. Hét christendom bestaat immers niet. Het is verdeeld en stond in de loop van de geschiedenis vaak aan de kant van de macht. Franciscus stelt eigendom in vraag, zuster Jeanne Devos richt een vakbond op voor domestic workers, de bevrijdingstheologen prediken verlossing uit verknechting. Maar evengoed zien sommigen het christendom als een ideologie om de islam te bestrijden en werd Donald Trump verkozen dankzij de christenen. Het christendom is complex, maar als je je inleeft in de manier waarop Jezus handelde en sprak, dan zijn bepaalde denkbeelden – zowel rechtse als linkse – onaanvaardbaar. Massief geweld van communistische regimes, christenen zwaaiend met wapens en de Bijbel in de VS, een christelijk antimigrantendiscours of het nazisme en de jodenvervolging druisen regelrecht in tegen de geest van het evangelie. Ideologieën of partijen die niet in elke mens het gelaat van God of – wat niet-gelovigen betreft – eenieders unieke waardigheid zien, handelen tegen die geest. Ook de islam eenzijdig voorstellen als terrorisme en het christendom als de ideologie van de westerse waarden, is een aberratie. Er zijn duidelijke grenzen; maar ook een breed veld van interpretatie, afhankelijk van de maatschappij die je beoogt: christendemocratisch, liberaal, socialistisch… In een democratie zijn tegenstemmen gezond. Jezus’ duidelijke keuze voor de kwetsbaren dwingt christenen evenwel tot een voorkeursoptie voor de vreemdeling, de arme en de zieke. Zij moeten zich afvragen welk politiek programma het best die zorg dient. Er zijn historische omstandigheden waarin een geloofskeuze een politieke keuze wordt. Dietrich Bonhoeffers ‘ja’ aan Jezus en zijn ‘neen’ tegen Adolf Hitler kunnen we ook naar vandaag vertalen. De juiste keuze vraagt onderscheiding.”

Hoe verklaart u dat de keuze voor de kwetsbaren niet automatisch aanslaat bij christenen? Is die boodschap te moeilijk?

“Christenen zijn ook maar gewone burgers en velen zijn bang voor de toekomst. Daar heb ik begrip voor. Maar de manier waarop sommigen inspelen op die angst en een ideologie verspreiden waarin ze het christendom verzoenen met extreemrechtse ideeën, zoals Marine Le Pen in Frankrijk, is misdadig. Daar ligt voor de kerk een nieuwe, profetische taak: door eenduidig ‘neen’ te zeggen tegen geweld als motor van de geschiedenis en tegen het willekeurig inzetten van mensen als pionnen in dienst van abstracte idealen. Het christendom is geen elastiek dat je eindeloos kan rekken.”

Is het rebelse en profetische christendom meer dan “goed doen”, op de barricade of in een stil hoekje?

“Absoluut. Ricoeur sprak over Le Socius et le prochain. Onze naaste moeten we ook liefhebben doorheen structuren, bijvoorbeeld door belastingen en sociale bijdragen te betalen of door onze politieke keuzes. Ricoeur stelde dat we aan het einde der tijden misschien zullen vaststellen dat sommige liefdadigheid eigenlijk een vorm van exhibitionisme was en dat bepaalde kleine structurele handelingen fundamenteler zijn voor het Rijk Gods. Maar naastenliefde en structurele actie sluiten elkaar niet uit, daarin is paus Franciscus duidelijk. Hij is zeer streng voor structureel onrecht, maar zijn analyse is nooit abstract en altijd geworteld in de ontmoeting met concrete mensen. Ricoeur spreekt over de dialectiek van liefde en rechtvaardigheid. Er zijn rechtvaardige structuren nodig, maar doorheen de regels moeten we altijd het concrete lijden van mensen blijven zien en beantwoorden. De logica van de liefde volgt niet altijd de logica van de wet. Dat betekent niet dat we regels aan de laars moeten lappen, wel dat christenen een innerlijke vrijheid hebben die vaak wordt onderschat.”

Is er in een authentiek christendom ook plaats voor de institutionele, klerikale kerk?

“De kerk is een complexe werkelijkheid met verkondiging, een sociale traditie, prachtige liturgie en radicale change makers. Al die aspecten zijn waardevol. In bepaalde gremia van de kerk bemerk ik een voorkeur voor het binnenkerkelijke: catechese en verkondiging, liturgie en de ‘zorg voor het tijdelijke’. Sommigen rekenen de politieke, sociale en economische verantwoordelijkheid van de kerk niet tot haar essentie. Terwijl de vroegste kerk precies door haar diaconie zoveel uitstraling had. De kerk maakt een historische vergissing als ze zich terugplooit op het binnenkerkelijke. Ook Franciscus ziet liever een kerk die gekneusd en vuil is dan een die uit zelfbehoud muren om zich heen bouwt.”

Welke betekenis hebben dogma’s tegenover engagement?

“Dogma’s hebben alleen betekenis als ze geen verstarde interpretaties zijn maar getuigen van een levende traditie waarin de Geest voortdurend werkt. Ze zijn interpretatie in actu. Ik herinner me dat een kardinaal erop aandrong de strenge moraal van de encycliek Veritatis Splendor van Johannes Paulus II aan alle katholieke universiteiten strikt te onderwijzen. Ik heb toen geantwoord dat we trouw zouden zijn aan de volle rijkdom van de traditie en die encycliek als een onderdeel van die traditie zouden interpreteren. We moeten ons voortdurend afvragen of een interpretatie gezond is en ze toetsen aan het evangelie en de levende traditie. Vandaag bevinden kritisch denkende intellectuelen zich veelal buiten de kerk. Ik droom van een kerk die volmondig steun verleent aan vrijdenkende gelovigen die ook respect genieten buiten haar muren. Hun plek blijft vandaag vaak leeg.”  III

Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​