Tertio 1066-67 - “Religie gebeurt niet alleen in de kerk”

Achterkrant met Jan van Hooydonk

“Religie gebeurt niet alleen in de kerk”

Een bevoorrecht mens, dat is hoe Jan van Hooydonk zichzelf omschrijft. Na 40 jaar trouwe dienst nam hij afscheid van de religiejournalistiek om te kunnen genieten van zijn pensioen. In 1981 begon hij als redacteur bij het Nederlandse tijdschrift De Bazuin en in 2001 werd hij hoofdredacteur van Volzin. “Het is vrij uniek dat je werk kunt doen dat je persoonlijk interesseert en raakt.”

Kelly Keasberry

Het is met veel voldoening dat ik terugkijk. Ik behoor tot de laatsten in Nederland die een bepaald type religiejournalistiek bedreven; zoals jullie bij Tertio, namelijk deels van binnenuit. Als journalist moet je natuurlijk respect hebben voor de feiten en onbevooroordeeld zijn, maar als betrokken religiejournalist kijk je ook vanuit een gelovige optiek. Als ik zou schrijven over voetbal, wat me totaal niet interesseert, dan is dat anders dan wanneer een echte supporter dat zou doen. In de religiejournalistiek is dat ook zo. Dat type religiejournalistiek wordt zeldzaam. Jammer, maar misschien wel onvermijdelijk.

Gist in de samenleving

Toen ik begon bij De Bazuin, was dat nog echt een katholiek opinieweekblad. De wereld die wij beschreven en waar we ook zelf deel van uitmaakten, bestaat grotendeels niet meer. De katholieke kerk is in getal erg afgenomen en de actieve leden zijn sterk vergrijsd. Het elan is er uit, vind ik. Of ik bezorgd ben? Nee, ik maak me nooit echt zorgen (lacht). Paus Johannes XXIII zei elke avond: ‘Heer, ik ga nu slapen. Het is Uw kerk, ik heb er de hele dag voor gezorgd, zorgt U er nu maar voor’. Maar als je er sociologisch naar kijkt, gaan we misschien terug naar de tijd van het eerste christendom, naar kleine groepen die met regelmaat bij elkaar komen. Gelovigen waren een soort gist in de samenleving; ze deden goede dingen en steunden elkaar. Ik verwacht niet dat de kerken verdwijnen, wel dat ze minder zichtbaar worden. Bisschop Gerard de Korte van Den Bosch zei al dat veel mensen geen bewustzijn meer hebben van het christendom, want daar is een zekere hoeveelheid kennis voor nodig. Die wordt niet meer aangereikt. Daarom zal elke krant goede religiejournalistiek nodig hebben om dat fenomeen nog te duiden. Religie gebeurt overigens niet alleen in de kerk. Wat je nu ziet, is dat filosofen zich in kranten uitlaten over de zin van de coronacrisis. De gangbare opvatting is dat de natuur ons een lesje wil leren. Dan komen er vragen als: wie is die natuur, wat leert die ons? Of hebben wij gewoon domme pech gehad? Ook dat zijn theologische uitspraken: een diepere duiding van wat er aan de hand is.


“Elke krant heeft goede religiejournalistiek nodig om het fenomeen religie nog te kunnen duiden”, stelt Jan van Hooydonk.  © Christiaan Krouwels

Ik ben een lekendominicaan. De dominicanen zijn een orde van predikers, in de zin van verkondiging. In de journalistiek doe je dat op een eigen manier. Vroeger hield je als religiejournalist de mensen voor wat ze konden vinden, maar soms ook wat ze moesten vinden (lacht). Tegenwoordig reik je ze materiaal en informatie aan, bied je inspiratie en vertel je verhalen, zodat ze hun mening kunnen vormen. Dat is ook een soort verkondiging, maar indirecter. Een voormalige collega schreef ooit in De Bazuin op welke partij mensen bij verkiezingen zouden moeten stemmen. Betrokkenheid kan volgens mij, maar je moet geen meningen opleggen. Ik weet heel duidelijk wat een goede partij zou zijn, of minstens een paar, maar ik vind niet dat je kunt zeggen: ‘Daar moet jij op stemmen, anders ben je een slechte christen’. Je kunt beter aan elkaar vragen: ‘Waarom stem je eigenlijk op die partij?’ Onze premier Mark Rutte is een liberaal, maar hij is wel lid van de protestantse kerk. Ik zou hem die vraag wel eens willen voorleggen.

Slachtoffercultus

In mijn eerste jaren bij De Bazuin was een terugkerende vraag hoe je ‘juist’ over de dingen kon denken. Ten tijde van paus Johannes Paulus II riep het Vaticaan herhaaldelijk theologen tot de orde, zoals Edward Schillebeeckx. Kardinaal Joseph Ratzinger deed dat namens de paus. Onder het beleid van Franciscus staat nu het ‘doen’ centraal: opkomen voor je naasten en voor mensen in nood. We leven in een samenleving waar mensen erg bezig zijn met hun emoties. Je ziet het aan al die antiracismedemonstraties. We uiten boosheid of het verlangen geen racist te zijn, maar er zit geen duidelijk politiek programma achter. Ook religie wordt steeds meer beleefd vanuit de verbeelding of emoties. Spiritualiteit is belangrijker geworden. Wat ook opvalt: binnen de samenleving is de rol van het slachtoffer toegenomen. We hebben een soort slachtoffercultus gecreëerd. Enerzijds is dat goed, op die manier is seksueel misbruik onder de aandacht gekomen. Anderzijds kan het er ook toe leiden dat je mensen sneller gaat opdelen in slachtoffers en daders, maar in werkelijkheid zijn we allemaal een beetje slachtoffer en een beetje dader.

Vertrouwen

Het grondwoord in de Bijbel voor geloof is vertrouwen. In Nederland wordt de anderhalvemetermaatschappij gepresenteerd als ‘het nieuwe normaal’. We moeten leven alsof de ander een bedreiging voor ons is, maar dat is niet normaal. Normaal is dat we elkaar kunnen vertrouwen, elkaar een hand geven. Drie grote planbureaus van de Nederlandse overheid gaven al aan dat termen als ‘het nieuwe normaal’ en ‘anderhalvemetermaatschappij’ tijdelijke begrippen zijn waar we zo snel mogelijk vanaf moeten. Het perspectief kan niet zijn dat we elkaar nooit meer een hand geven. Volgens de ethicus Erwin Kompanje zijn de meeste slachtoffers van het coronavirus ouderen die door het virus het laatste, fatale zetje hebben gekregen. Sommige van hen stierven door de lockdown in eenzaamheid. We kunnen niet ons hele leven overdragen aan virologen. Nu wordt alleen gezegd: het gaat om veiligheid, maar wat houdt die in als er geen sociaal, economisch, cultureel of spiritueel leven meer is? Dan zitten we allemaal thuis achter onze eigen mondkap. Er zijn politieke keuzes waarbij normen, waarden en ethische overtuigingen een rol spelen. Ik vind het belangrijk dat christenen een overtuiging overeind houden in het maatschappelijke debat.

Tweede gebod

In mijn eerste jaren bij De Bazuin was religie vooral iets dat je moest doen, geloven draaide om engagement en morele voorschriften. Terwijl ik nu denk: ‘Religie is dat ik er mag zijn, dat ik aanvaard ben’. En als ik er mag zijn, dan mag de ander dat ook. Dat is het vertrekpunt van het tweede gebod: bemin je naaste als jezelf. Dat wil zeggen: de naaste is als jij. Er zijn geen goede en slechte mensen, gelovige en ongelovige. Alle mensen hebben recht op respect en leven, dat is waarvan het evangelie getuigt en wat Jezus voorleeft. Ook wij kunnen en zullen vallen, maar we worden opgevangen. Wat dat precies inhoudt, weet ik niet, maar ik vind het van belang daarvan te getuigen. Als je dat geloof overeind houdt, kun je meer ontspannen in het leven staan. De coronamaatregelen zijn nodig, maar komen ze voort uit de moed der wanhoop of uit de moed van de hoop? Dat is belangrijk, want door beleid worden ook illusies geschapen, bijvoorbeeld dat de overheid ons 100 procent gezondheid kan garanderen. Terwijl je vanuit de christelijke traditie kunt zeggen: er is een kwetsbaarheid die wij moeten aanvaarden, en dat is uiteindelijk niet erg, want wij worden opgevangen.”  III

» Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​