Tertio 1044 - Nieuw licht op vergeten geschiedenis Gereformeerde Jodenzending

Nieuw licht op vergeten geschiedenis Gereformeerde Jodenzending

Godsdienstleraar Jan Maes staat al een tijdje voor de klas als hij terugverlangt naar de universiteit. Dat brengt hem in 2005 als werkstudent bij theoloog Didier Pollefeyt (KULeuven). “Ik vroeg: ‘Mag ik over de Holocaust schrijven?’, ‘Dat is goed’, zei Pollefeyt, ‘schrijf maar een paper van 25 bladzijden’.” Het werden er aanzienlijk meer. Deze maand verschijnt zijn boek De ster en het kruis. De Gereformeerde Jodenzending in Antwerpen en Brussel (1931-1948).

Kelly Keasberry

Wat een paper moest worden, resulteert in zeven jaar onderzoek. Jan Maes stuit op een netwerk van vijftien protestanten die tijdens WOII probeerden het leven van 29 joden te redden. Een van de 22 die overleven is Sylvie Reichman, die hij terugvindt in de Verenigde Staten. Zichtbaar aangedaan vertelt de historicus: “Dat ik haar weer in contact kon brengen met de familie Rooze en met de familie Sluys, was een van de mooiste momenten van mijn leven”. Hij wijst naar een joodse gebedsmantel in zijn werkkamer: “Die talliet kreeg ik als dank, op de avond dat Sylvie en Dora Sluys elkaar voor het eerst weer terugzagen”.

Gouden vondst

Zijn eerste onderzoek blijkt het topje van de ijsberg. In 2010, hij is dan al 5 jaar bezig, krijgt Maes een mailtje van de Nederlander Aat van den Born. Of hij al iets heeft gevonden rond de protestantse Jodenzending en ene Abram Czarnolewski. In 2005 lag het archief van de protestantse kerk De Wijngaard in de Antwerpse Sanderusstraat nog op een vuile en vervallen zolder. Maar in 2012 ontdekt Maes tot zijn verrassing dat organist Johan Blokland het heeft opgehaald en volledig geïnventariseerd. Samen gaan ze op zoek naar informatie over de Jodenzending. In de uitgebreide documentatie van de kerkenraad vinden ze verslagen, rekeningen en een rijke correspondentie van na 1931. In Utrecht stuit Maes tevens op De Sjofaar en De Messiasbode, evangelisatiebladen gericht op joden en op de driemaandelijkse rapporten van de Jodenzendelingen. “Voor mij was dat dé gouden vondst. Die verslagen waren nooit bedoeld voor publicatie, maar na de Holocaust is het uniek materiaal, zeker omdat er namen, adressen en informatie in staan over joodse mensen in België en Nederland.” Maes besluit alle informatie te bundelen tot een bronnenboek.

Jiddische kopij

“In mijn boek laat ik de Jodenzendelingen zoveel mogelijk zelf aan het woord”, zegt Maes. “Zij zagen het als hun opdracht alleen die individuele joodse ‘rechtvaardigen te redden’ die bereid waren Jezus te erkennen als hun Messias. Antwerpen stond bekend om het orthodoxe jodendom. Bijzonder interessant voor protestanten, want zij dachten met de Bijbel in de hand en met die messiaanse teksten uit het Oude Testament de joden wel te kunnen overtuigen.” In Antwerpen en Brussel worden Jodenzendingscommissies opgestart. De Jodenzendelingen gaan op pad op basis van adressenlijsten die door de secretarissen van de commissies zijn verzameld. “Vaak met zijn tweeën, zoals Jehovah’s Getuigen”, illustreert Maes. De eerste zendelingen zijn Van Nes en vervolgens Bakker, beide opgeleid aan het Institutum Judaicum Delitzschianum in Leipzig. Vanaf mei 1938 krijgt Bakker versterking van een vluchteling: Abram Czarnolewski, een tot het baptisme bekeerde Poolse jood met een volledige rabbinale opleiding in Wenen. “Het klikt onmiddellijk”, weet Maes. “Met Czarnolewski is de sky the limit. Het is alsof Bakker een sterspeler binnenhaalt in een middelmatige ploeg.” Lang zal het succes van Czarnolewski evenwel niet duren. Hij krijgt tbc, belandt in een sanatorium, spaart het eten uit zijn mond voor de vluchtelingen en wordt uiteindelijk gedeporteerd. Tijdens de oorlog valt de Jodenzending stil. Als Bakker na afloop de draad weer probeert op te pakken, ontdekt hij dat ruim de helft van de joodse contacten is verdwenen. Maes’ boek stopt bij 1948. Bewust. “Ik had een dubbele motivatie. Ik vond de oprichting van de staat Israël een belangrijk moment om op te houden. Als je doorgaat, kom je bovendien steeds meer terecht in de persoonlijke sfeer van de mensen die nog leven.”

Verklikkers in Antwerpen

Hoewel de Jodenzending op zich weinig return on investment kent, laat ze de wereld een schat aan informatie na. “De informatie die we hebben over de joodse mensen is kostbaar, zeker nu het antisemitisme weer zo de kop opsteekt”, zegt Maes. “Ik krijg elke dag berichten van incidenten op vele plaatsen in de wereld. Ik vind dat elke snipper informatie die we nog kunnen vinden, moet worden opgedolven en bekendgemaakt. De Holocaust is de enige genocide die zich op ons eigen grondgebied heeft afgespeeld. De Duitsers waren met weinig, maar er waren meer dan 1.000 verklikkers en vrijwilligers in Antwerpen, Vlamingen, die voor onze ogen die mensen hebben weggevoerd en het ‘vuile werk’ lieten opknappen in Auschwitz-Birkenau. Wij hebben dat als land laten gebeuren.”


“Met elke vezel die ik in me heb, blijf ik twee dingen doen”, zegt Jan Maes vastberaden. “Als historicus zal ik onderzoek doen naar al die joodse slachtoffers in België. Als godsdienstleerkracht zal ik kijken hoe we kunnen voorkomen dat het ooit opnieuw gebeurt.”  © jm

Leerkrachten rooms-katholieke godsdienst zijn nu verplicht de Holocaust in de derde graad aan bod te laten komen. Collega’s voelen zich daar wel eens ongemakkelijk bij, geeft Maes toe. Zelf maakte hij mee dat een Marokkaanse leerling “Maes is jood” op een schoolmuur spoot en dat een extreemrechtse ex-leerling die nu advocaat is, het bestaan van de gaskamers ontkende. “Hij vroeg mij: ‘Waarom wordt er nooit serieus onderzoek gedaan naar de Holocaust en de gaskamers?’ Ik zei: ‘Er worden serieuze onderzoeken gedaan. Ik ben gids in de kazerne Dossin. Daar hangen meer dan 25.000 foto’s van mensen die weggevoerd zijn. Waar zijn die mensen dan?’ Hij antwoordde: ‘In Israël?’ Ik heb mij omgedraaid en ben weggewandeld.”

Proefkonijntjes

Uit zijn boekenkast haalt hij een vergeeld oorlogsdagboek tevoorschijn. “Kijk, dit is toch wel uitzonderlijk. In België beginnen de deportaties in augustus 1942. Maar dit werd al opgetekend in februari (leest voor): ‘Opzienbarend bericht. 400 gezonde, sterke jonge joden zijn naar Duitsland meegenomen om aldaar als proefkonijntjes de degelijkheid van een nieuw stikgas te illustreren. Allen zijn natuurlijk omgekomen’.”

Hij bladert door naar oktober. “Wenend kind aangetroffen op straat in Antwerpen, met een zakje met 20.000 frank om de hals.” Het blijkt een joods kind dat door de vervolgde moeder daar is achtergelaten. Voorbijgangers brengen het naar het politiebureau, maar helaas: de agenten leveren het kind over aan “de moffen”. Maes bladert door naar december. “Auschwitz draait al volop: ‘500 joodse kinderen werden in een zaal met gas versmacht in een Oost-Pruisische stad. Dit werd verteld door een zieke Duitse soldaat in een hospitaal der stad. Hij zag de lijkjes buitendragen’. Dat zijn drie heel vroege vermeldingen. Binnen enkele weken waren er 10.000 mensen uit de stad verdwenen. Ik zeg altijd: als je in Antwerpen woonde en geen mentale beperking had, kon het niet zijn dat je van niets wist.” Dan, geëmotioneerd: “Met elke vezel die ik in me heb, blijf ik twee dingen doen. Als historicus zal ik onderzoek blijven doen naar al die joodse slachtoffers in België en naar de vraag hoe het in godsnaam zo ver is kunnen komen. Dat heb ik ook beloofd in Yad Vashem met die talliet in mijn handen. En als godsdienstleerkracht zie ik het als mijn taak te kijken hoe we kunnen voorkomen dat het ooit opnieuw gebeurt. Dat is een schuld die we moeten inlossen. We mogen dat nooit vergeten.” III

Boekpresentaties van De ster en het kruis. De Gereformeerde Jodenzending in Antwerpen en Brussel (1931-1948) vinden plaats op 17/2 om 20 uur in de Protestantse Kerk De Wijngaard in Antwerpen, 20/2 om 20 uur in de Pastorie Heilig-Kruis in Mortsel, 1/3 om 11.45 uur in de Protestantse Kerk in Brussel en 5/3 om 20 uur in boekhandel De Boekuil in Mortsel. Info via jan.maes3@telenet.be

» Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​