Tertio 1043 - “Niemand is een baarlijke duivel”

Dossier goed en kwaad

“Niemand is een baarlijke duivel”

Is de mens in wezen een zondaar met een dun laagje fatsoen, of jaagt hij spontaan het goede na en wordt hij geperverteerd door externe factoren? Federaal magistraat Wenke Roggen komt na jarenlange confrontatie met misdaad en geweldenaars enigszins verrassend tot die laatste conclusie. “Al wie emoties kan beleven, is in staat tot een passionele moord.”

Sylvie Walraevens

U zag haar mogelijk in de boeiende Canvas-reeks Procureurs als een van de parketmagistraten die ondanks hun stevige dosis misdaadervaring mensen van vlees en bloed blijven en geen tekenen vertonen van emotionele afstomping. De schok en het onbegrip bij gruwel blijven groot. “Als de jarenlange ervaring mij al getekend heeft, dan wel in die zin dat mijn denken grijzer is geworden”, duidt de procureur haar persoonlijk evolutie. “Als afgestudeerde jurist oordeelde ik vrij zwart-wit: dura lex sed lex. Maar een extra studiejaar criminologie was een eerste openbaring: ik leerde de mens achter de crimineel kennen, ik zag wat een straf met een mens doet.”

Warm nest

“Een klein jaar op het jeugdparket zorgde voor een tweede eyeopener. Ik kwam uit een thuissituatie zonder financiële problemen en met liefhebbende ouders. De confrontatie met hoogst verontrustende opvoedingssituaties plaatste mij herhaaldelijk voor het blok: hoewel van een jeugdprocureur wordt verwacht dat die wegen zoekt om de opvoeding van de betrokken kinderen te verbeteren, vroeg ik me herhaaldelijk af of die situatie ooit nog kon worden rechtgetrokken. Na al die jaren ben ik van één ding overtuigd: het belang van een stabiel en warm nest, en dat start al in de moederbuik. Er zijn uitzonderingen, maar de kans dat jongeren uit een warme omgeving het rechte pad bewandelen, is groot. Het omgekeerde helaas ook.”

Kopbreker

“Ik geloof dat een nieuwgeboren mens in se goed is, een ongeschreven blad. Maar de erkenning dat vooral context of voorgeschiedenis hun sporen nalaten, betekent niet dat daders van hun verantwoordelijkheid ontslagen worden”, zegt Roggen met klem. “Bij lichte criminaliteit heb je nog enigszins oog voor de dader en zijn drijfveren, maar bij zware criminaliteit overheerst het slachtoffer. Toch blijf ik me ook dan afvragen wat iemand tot zulke daden heeft aangezet. Ik denk aan een recent Rwandaproces. Hoe komen mensen ertoe zulke gruwelijke daden te plegen? Is iedereen onder bepaalde omstandigheden in staat tot moord, ook u en ik? Ik ben geneigd te zeggen van wel. Intussen is duidelijk dat genocidemoordenaars tot hun daden worden gebracht door groepsgeest, door een proces van collectieve ontmenselijking en normalisering van gedrag. Moeten we dan – omdat de groep of de maatschappij een stuk verantwoordelijkheid dragen – milder oordelen of juist harder straffen gezien de gruwel van de feiten? Is die situatie anders dan wanneer iemand als eenzaat foltert of moordt? Een kopbreker.”


“Ik geloof dat een nieuwgeboren mens in se goed is, een ongeschreven blad. Maar de erkenning dat vooral context of voorgeschiedenis hun sporen nalaten, betekent niet dat daders van hun verantwoordelijkheid ontslagen worden”, zegt procureur Wenke Roggen met klem.  © rr

Potentiële moordenaar

“Bij sommige onbegrijpelijke daden – zoals een vrouw die haar kinderen het leven ontneemt – neem ik onmiddellijk aan dat er iets mis is in het hoofd”, vervolgt Roggen. “Maar een passionele moord, daartoe is volgens mij iedereen die emoties kan beleven, in staat. Of je door het lint gaat, kan afhangen van de mate waarin je uitgedaagd of emotioneel geraakt wordt, bijvoorbeeld als je kind iets wordt aangedaan. Let wel: begrip opbrengen voor de aanleiding is niet hetzelfde als mildheid tonen in de straf. Een straf wordt gevorderd om iets te herstellen. Sommigen staan wel erg licht in het leven. Ze denken dat ze in een computerspelletje meespelen en staan niet stil bij wat ze anderen aandoen.”

Normale man

Kijkt de procureur met een andere blik naar vrouwelijke en mannelijke daders? “Nooit in mijn beoordeling”, zegt ze resoluut, “maar omdat vrouwelijke daders zeldzamer zijn, intrigeren hun daden mij wel. Ze zijn verrassender. Zedenfeiten komen maar zelden voor bij vrouwen. Ooit werd mij uitgelegd dat psychologische problemen bij mannen zich gemakkelijk op seksueel vlak uiten. Mogelijk heeft het daarmee te maken. Ik herinner mij de zaak van een man die tot driemaal toe werd betrapt op exhibitionisme. Als procureur moest ik wel ingrijpen. Toen de man voor mij verscheen, was ik verrast: hij bleek een 34-jarige, normaal uitziende man te zijn die perfect tot mijn vriendenkring kon behoren. Tijdens het verhoor bleek dat hoge onzekerheid en relatieproblemen hem tot zo’n gedrag hadden aangezet. Door de schok die zijn daden teweegbrachten, voelde hij zich enigszins opgemerkt. Zo’n verband zal je minder snel bij vrouwen zien. Ik ben verre van een expert ter zake, maar mogelijk uiten relatieproblemen of een laag zelfbeeld zich bij vrouwen sneller in eetproblemen.”

Clean sheet

Wie dader na dader ziet verschijnen, herkent wellicht typologieën, stramienen. Mogelijk verhindert het hem achter de dader ook de mens, de moeder, de vader, het kind, de werknemer te zien. “Ik blijf in het gelaat van de dader altijd de individuele persoon zien”, verzekert Roggen. “Wie iemand als mens is, kan de perceptie van de feiten verzwaren of verlichten. Zeker in de jeugdsectie. Wanneer destijds op het jeugdparket een minderjarige werd voorgeleid, was het gebruikelijk steeds eerst een gesprek met haar of hem te hebben, vervolgens met de ouders, ten slotte met hen samen. Het is bijzonder interessant de wisselwerking tussen hen te observeren. Het helpt bepaalde drijfveren te begrijpen. Maar de mens achter de dader zien, draait niet per se voordelig uit voor de geweldpleger. Onlangs werd een man veroordeeld voor de verkrachting van een 14-jarig meisje. De dader was zelf vader. Die kennis werkt voor mij hoegenaamd niet verzachtend.”


Wenke Roggen.  © rr

“Toch erken ik dat ik door mijn ervaring bepaalde misdrijven niet als een clean sheet kan behandelen. Toen ik bij de drugssectie werkte, werden we vaak geconfronteerd met Zuid-Amerikaanse ‘boletaslikkers’. Zij slikten verdovende middelen verpakt in condooms om er zich vervolgens in ons land via natuurlijke weg van te ontdoen. Ook ‘passeurs’ met een aantal kilo’s verdovende middelen verstopt in de dubbele bodem van hun valies werden regelmatig onderschept. Hun profiel was doorgaans hetzelfde: financiële moeilijkheden en overhaald om snel geld te verdienen. ‘Ik wist van niets’ kan je dan, op basis van je ervaring, maar moeilijk geloven. Bij drugszaken en intrafamiliaal geweld ervaar ik een onmiskenbaar patroon.”

Geld en macht

“Ben ik als mens veranderd door mijn job? Ik denk het wel”, besluit Roggen. “Als ik niet met zoveel misdaad en zoveel verschillende soorten daders was geconfronteerd, zou ik strenger zijn tegenover de mens. Wie zicht heeft op wat er leeft in de samenleving – als sociaal werker bij armen of vluchtelingen bijvoorbeeld –, staat milder tegenover de zwakheden van de medemens. Je beseft des te meer dat niet iedereen een sterk vangnet heeft en dat verglijden tot misdaad van weinig afhangt. Somberder heeft de confrontatie met geweld mij niet gemaakt – dat laat ik niet toe –, maar het besef dat geld en macht de overhand nemen, dat mensen in de eerste plaats aan hun portemonnee denken, geeft mij wel soms het gevoel dat we dweilen met de kraan open. Toch blijf ik geloven dat we dingen kunnen veranderen. Niemand is een baarlijke duivel, dat geloof ik oprecht.” III

Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​