Tertio 1029 - Bekering nodig om te overleven

Reportage Amazonesynode

Bekering nodig om te overleven

Van 6 tot 27 oktober vond in Rome een speciale synode plaats over de “Amazone: nieuwe wegen voor de kerk en voor een integrale ecologie”. Tertio-hoofdredacteur Emmanuel Van Lierde trok voor de slotweek naar het Vaticaan en sprokkelde bij diverse deelnemers reacties over dat intense kerkgebeuren.

De zorgen om de klimaatverandering en de nabijheid bij mensen die niet gehoord en gezien worden, stonden centraal tijdens de Amazonesynode. “De bevolking van die regio vroeg aan de kerk haar bondgenoot te zijn en daarop antwoordde ze met een krachtig ja”, stelt kardinaal Michael Czerny, speciaal secretaris voor deze synode. Om het leven te redden, zal iedereen zich wel moeten bekeren, ook de kerk als ze bij de mensen present wil zijn.


Het affichebeeld van de expo Mater Amazonia.  © Vaticaanse musea

De eerste twee weken van de synode verliepen constructief. Er werd met respect geluisterd naar alle deelnemers en uit de gesprekken in de twaalf taalgroepen groeiden degelijke verslagen met voorstellen. Maar toen op maandag 21 oktober de eerste draft van het slotdocument werd voorgesteld, volgde een koude douche, melden alle gesprekspartners. De inhoud weerspiegelde niet wat tijdens de dagen ervoor had geklonken en in de verslagen van de werkgroepen prijkte. Dat er zaken instonden die niet aan bod kwamen, wekte argwaan en verzet. De vraag blijft wie de hand had in die draft, want naar verluidt lag de verantwoordelijkheid niet bij de twaalf verkozen redactieleden. Het deed sommigen denken aan de tijd vóór paus Franciscus, toen de besluiten van een synode op voorhand vastlagen. Het strookte niet met de wensen van de huidige paus over een synodale kerk, over vrank en vrij spreken en moedige voorstellen doen. Niet verwonderlijk dat de werkgroepen meteen 832 modi schreven met verzoeken tot aanpassingen van de ontwerptekst. Met resultaat, want de definitieve tekst die integraal door de synodevaders met ruime tweederdemeerderheid werd aangenomen, is een hoopvol en sterk document geworden, dat deuren opent en nieuwe allianties tussen kerk, wetenschappers, jongeren en inheemsen mogelijk maakt. Daaruit kan beslist een krachtige postsynodale exhortatie ontstaan waarin de paus zijn conclusies trekt. Het gaat sowieso over thema’s die hem ter harte gaan en waar hij als Argentijn ook mee vertrouwd is.

Kerkelijke realiteit

De synode wenste onder meer nieuwe wegen voor de kerk te zoeken. Vooraleer het daarover te hebben, is het nodig de huidige kerkelijke realiteit in de Amazone te kennen. Neem de situatie in de bisdommen van onze gesprekspartners, behalve het eerste allemaal in Brazilië gelegen. De priesters zijn in meerderheid religieuzen, een handvol eigen diocesane priesters en fidei donum-priesters die van elders komen. Karel Choennie (1958) die in Nijmegen en Leuven studeerde, is bisschop van Paramaribo. Zijn bisdom omvat heel Suriname en is vijf maal zo groot als Nederland. “Het is het groenste land ter wereld, 94 procent van de oppervlakte is oerwoud. Suriname heeft 540.000 inwoners. In ons bisdom zijn er 14 priesters waarvan 6 boven de 80 jaar en 7 permanente diakens.” De Limburger Philip Dickmans (1963) is bisschop van Miracema do Tocantins. Dat bisdom is anderhalve keer zo groot als België. Er zijn 25 priesters en 7 permanente diakens.

Verafgelegen gemeenschappen

De Ier Derek Byrne (1948) is bisschop van Primavera do Leste-Paranatinga. “Dat is sinds 2014 een nieuw bisdom, half zo groot als Ierland. We maakten voorlopig van een bestaande parochiekerk de kathedraal. Ik woon in de pastorie. Volgend jaar starten we de bouw van een diocesaan centrum en bisschopshuis. Voor de verste parochies ben ik minstens 6 uren onderweg. Het bisdom telt 30 priesters en 4 permanente diakens. We hebben 14 seminaristen, dat is hoopgevend. Ik heb dus geluk want onze gemeenschappen kunnen een keer per maand eucharistie vieren. De situatie is niet zo schrijnend als waar gemeenschappen maar om het jaar, soms zelfs maar om de 2 à 5 jaar eucharistie vieren. Daar staat het ideaal tegenover van een wekelijkse mis in elke gemeenschap. Ik steun daarom de idee die in de slottekst staat, uitzonderingen toe te staan voor verafgelegen inheemse gemeenschappen zodat permanente diakens die hun deugdelijkheid bewezen hebben, de sacramenten zouden mogen toedienen. Maar we moeten ons ruimer afvragen of we mannen en vrouwen, inheemsen en jongeren voldoende betrekken. We kunnen het lekenapostolaat sterker aanmoedigen en onze priesters en priester-kandidaten moeten ook leren synodaal te handelen en niet op te treden als de chef die alles zelf beslist.”

Viri probati

In een meer afgelegen gebied werkt de Duitse franciscaan Bernardo Johannes Bahlmann (1960). Sinds 2009 is hij bisschop van Óbidos, half zo groot als Italië. “We hebben 700 gemeenschappen, verdeeld in 12 parochies. Er zijn 31 priesters en 40 zusters. Weldra wijd ik de eerste 2 permanente diakens in ons bisdom”, legt Bahlmann uit. “Leken dragen nu al grote verantwoordelijkheden als catechisten of gebedsleiders. We willen hun vorming versterken, maar hen ook duidelijker mandateren en officiële ambten toevertrouwen. Dat kan binnen het huidige kerkelijke recht en in lijn met het Conciliedocument Lumen Gentium, maar de mogelijkheden worden nog te weinig benut. Kunnen we verder gaan? Daarom onze pleidooien om viri probati of gehuwde mannen in zeer uitzonderlijke situaties te wijden en toch nog eens na te denken over het diaconaat voor vrouwen. Wat ooit bestond in de kerk, kan weer worden ingevoerd, zoals het permanent diaconaat door Vaticanum II werd heringevoerd.”


Karel Choennie en Philip Dickmans.  © evl

Het slotdocument beklemtoont dat de bisschoppen het celibaat hoegenaamd niet willen afschaffen. Ze vragen te bidden voor roepingen en zien de waarde van het celibaat. “Het is ons nooit te doen geweest om het afschaffen ervan, wel om de nabijheid bij mensen. Hoe kunnen we de aanwezigheid van de kerk in de meest afgelegen gebieden garanderen en verzekeren dat de inheemsen daar eucharistie kunnen vieren? In mijn bisdom zijn er dorpen waar je alleen te voet of met een motor geraakt. Er zijn geen wegen in de buurt. Daar kunnen viri probati een oplossing zijn, maar dat zullen er geen massa zijn. Het is al moeilijk kandidaten te vinden voor het permanent diaconaat en uit die diakens zouden enkelen gekozen kunnen worden met het oog op de bediening van de sacramenten”, geeft Bahlmann aan.

Ambten voor vrouwen

Het slotdocument meldt dat diverse deelnemers spraken over vrouwelijke diakens en vraagt voorzichtig naar verdere reflectie erover. In zijn slottoespraak beloofde paus Franciscus meteen de studiecommissie over het diaconaat voor vrouwen die hij in 2016 oprichtte en die geen duidelijke resultaten naar voren schoof, herop te starten en uit te breiden met nieuwe leden. Het hoeft geen betoog dat conservatievere krachten in de kerk niet gelukkig zullen zijn met die openingen naar gehuwde mannen en diaconessen, zelfs al gaat het om grote uitzonderingen. Zo ook Fransman Dominique You (1955), bisschop van Santissima Conceição do Araguaia. “We hebben 400 gemeenschappen in 10 parochies. Er zijn 18 priesters, 25 zusters en 6 godgewijde vrouwen. Overal kan toch minstens 4 of 5 keren per jaar de eucharistie worden gevierd. Wij hebben de voorbije jaren sterk ingezet op de roepingenpastoraal en dat werpt vruchten af. Er zijn 18 seminaristen. Je moet jongeren uitdagen en hun een ideaal voorhouden. Het celibaat kan hen aantrekken als een profetisch charisma. Priesters zijn gehuwd met Christus, de kerk en hun mensen. Ze willen hun leven helemaal voor hen geven. Laten we de waarde van het celibaat herontdekken en bidden voor roepingen in plaats van die gave opzij te schuiven. Er zullen sowieso nooit genoeg priesters zijn om in alle gemeenschappen wekelijks de eucharistie te vieren”, vindt You. “We zijn ook pas begonnen met de diakenopleiding. In de eerste twee jaren zijn er 9 kandidaten. Door een internetplatform kunnen ze hun vormingstraject deels met afstandsonderwijs doen. Het aantal kandidaten zal zeker toenemen. Er is al een diversiteit aan ambten. Het komt er vooral op aan daar mensen warm voor te maken. Vrouwen kunnen evenzeer veel functies opnemen. Ik denk aan de leiding van onze nieuwe commissie voor ecologie of bij de hulp voor de vele interne migranten die in ons bisdom verblijven.”

Dickmans wijst als achtergrond bij deze discussies op de toename van pinksterkerken. “Zij houden de mensen een theologie van de voorspoed voor die sommigen aantrekkelijk in de oren klinkt. Ze bieden geen hulp aan, maar stellen dat Jezus alles wel zal oplossen. Inzet voor rechtvaardigheid, vrede en zorg voor de schepping is hen vreemd. Ze maken van geloven een privéaangelegenheid.” Choennie treedt hem bij: “Ze willen godsdienst als opium voor het volk. De armoede en de onrechtvaardigheid worden zo in stand gehouden. Waar de katholieke kerk in Latijns-Amerika na het Tweede Vaticaans Concilie en met de bevrijdingstheologie opkwam voor rechten en rechtvaardigheid, halen de pinksterkerken geloof en leven weer uit elkaar. Daarom is de vorming van leken zo belangrijk, opdat ze zien dat geloof en het socio-economische wel met elkaar te maken hebben”. “Als de katholieke kerk niet bij de mensen aanwezig is, maar er slechts af en toe op bezoek komt, dan dreigen de pinksterkerken het van ons over te nemen. Als onze kerk daar wil overleven, is verandering nodig”, herneemt Dickmans. “Voor alle duidelijkheid: het gaat niet over de traditionele protestantse kerken met wie goed wordt samengewerkt in de zorg voor ons gemeenschappelijke huis.”

Nabijheid

“Zoals het werkdocument voor de synode al stelde, moeten we dringend evolueren van een ‘kerk die op bezoek komt’ naar een ‘kerk die aanwezig blijft’. Hoe kan dat? Door nieuwe ambtsdragers in te zetten. Door de vrouwen die nu al de gemeenschappen dragen, een sterkere rol te geven, ook in de hiërarchie van de kerk. We moeten er wel over waken een dienende kerk voor de armen te blijven die opkomt voor alle mensen. Daarbij was dat nieuwe catacombenpact voor een arme, profetische, solidaire en Samaritaanse kerk dat een groep bisschoppen, geestelijken en leken ondertekenden op zondag 20 oktober, een belangrijk signaal. Dezelfde geluiden komen nu terug in het slotdocument”, vertelt Dickmans.


Naar aanleiding van de bisschoppensynode houden de Vaticaanse musea tot 11 januari de expo Mater Amazonia.  © evl

Er zijn volgens hem in Brazilië bisdommen met voldoende priesters, maar het ontbreekt aan missionarissen die bereid zijn in het Amazonegebied te werken. “Veel priesters willen hun comfortzone niet verlaten. Ze zien een leven zonder luxe niet zitten. Nogmaals: het is niet verantwoord gemeenschappen zonder eucharistie te laten, want dat is de bron en het hoogtepunt van het katholieke leven. Een kerk zonder eucharistie en de andere sacramenten is toch geen katholieke kerk? We hebben nu een antwoord op het schrijnende priestertekort nodig. We kunnen niet met lege handen naar huis terugkeren. De ogen zijn nu op de paus gericht.”

Onze levensstijl

Naast de pastoraal in de Amazone lag de klemtoon van de synode op de zoektocht naar een integrale ecologie. “Vaak waren het emotionele getuigenissen die we te horen kregen over de merkbare klimaatverandering, de politieke onwil om onrecht en verdere vernietiging van de natuur aan te pakken, de gevaren die activisten lopen, het geweld, de agressie, de corruptie en de mensenhandel. Het is duidelijk dat de bedreiging van buitenaf komt, van het economische model dat mens en milieu doodt”, beklemtoont Josianne Gauthier, secretaris-generaal van CIDSE, de internationale familie van katholieke organisaties die zich inzetten voor sociale rechtvaardigheid, waaronder Broederlijk Delen. “Door wat ik hoorde, ging ik steeds meer stilstaan bij onze westerse levensstijl. Hoe wij leven heeft een impact op het Zuiden. De synode ging over de Amazone, maar heeft globale betekenis.” Kardinaal Oswald Gracias, aartsbisschop van Mumbai in India, bevestigt dat. “Azië kent ook zijn Amazone. Het klimaatprobleem van de Amazone heeft een universele impact en bij ons wordt de natuur eveneens vernietigd. Wat op de synode klonk, is herkenbaar voor andere continenten. Zo was ik getroffen door de schending van de mensenrechten van de inheemsen. Toen besefte ik echter dat India de dalits heeft, de mensen onderaan de maatschappelijke ladder. We moeten wereldwijd ijveren voor het beschermen van mens en natuur.”

“Over Suriname wordt gezegd dat het een weinig ontwikkeld gebied is, maar welke ontwikkeling bedoelen we? In Brazilië zie je dat ontwikkeling vernietiging betekent. We moeten ons ernstig bezinnen over het groeimodel”, vindt Choennie. “De kolonisatie heeft veel wonden geslagen en je merkt dat die niet zijn geheeld. Tegelijk is er het gevoel dat de koloniale mentaliteit nog altijd overheerst en het Westen en China nog steeds geen respect hebben voor onze bevolking, haar culturen en haar leefwereld. De kerk heeft zich mee schuldig gemaakt aan de kolonisatie, maar vandaag ervaren de mensen de kerk als een bondgenoot in hun strijd om grond- en mensenrechten.”

Radicaal vernieuwen

Niet verwonderlijk dat bekering de centrale term van deze synode is. De vijf hoofstukken van het slotdocument wijzen respectievelijk op de noodzakelijke integrale, pastorale, culturele, ecologische en synodale bekering. “Zonder die bekeringen zijn er geen nieuwe wegen voor de kerk of de ecologie. Als we herhalen wat we altijd al deden, het alleen een beetje meer doen dan vroeger, dan is het geen vernieuwing. De wereld is er niet beter op geworden. We staan op een kritisch punt. Daarom moeten we ons nu persoonlijk en collectief bekeren. De synode ging in wezen over ons overleven, als mensheid, als planeet, als kerk”, verduidelijkte Michael Czerny, ondersecretaris van het Dicasterie voor de Bevordering van de Integrale Menselijke Ontwikkeling.

“De inheemsen werden lang bestempeld als primitieven, maar eigenlijk hebben zij altijd de natuur beschermd en wisten ze dat het buen vivir of het goede leven pas mogelijk is wanneer je in harmonie leeft met de schepping, je medemensen en God. In het Westen wordt goed leven niet opgevat als harmonie, maar als comfort. Ongebreidelde luxe maakt echter niet gelukkig. Voor het Westen en China lijkt de natuur van geen tel, terwijl de Amazonebewoners de natuurlijke rijkdommen, de bomen en het water zien als deel van Moeder Aarde. En je moeder verkoop je niet”, stelt Choennie.

Gauthier knikt instemmend dat de wijsheid van de inheemsen oplossingen kan aanreiken voor de problemen. “Het Westen heeft mee schuld aan die problemen door de kolonisatie en de economie. We moeten ons echter niet alleen schuldig voelen, we moeten ook alternatieven zoeken en mogelijk maken. CIDSE verricht al politiek lobbywerk en zal dat blijven doen, maar moet tegelijk dit momentum aangrijpen voor meer actie”, stelt de secretaris-generaal van CIDSE.

Verplicht te handelen 

“Alle problemen die tijdens de synode de revue passeerden, zijn onderwerpen waarmee onze organisaties bezig zijn: ecologie, mijnbouw, grond- en mensenrechten, criminalisering van activisten… Wij kunnen de stemmen uit de Amazone een forum geven en inheemse leiders uitnodigen als getuigen, bijvoorbeeld bij de EU. De kerk is ook zelf een gezagvolle stem rond al die onderwerpen, onder meer door haar permanente vertegenwoordigers bij de organisaties van de Verenigde Naties. Haar netwerk is globaal, zij luistert naar de schreeuw van de aarde en van de armen en leent hun haar stem. Een synode kan natuurlijk niet alle wereldproblemen oplossen, maar de kerk kan er wel een kant in kiezen. Ze kan een voorbeeld en een boodschap geven en ze kan ook zichzelf bekeren, zeker inzake het sterker recht doen aan vrouwen en inheemsen. De kerk staat aan de kant van de slachtoffers van het economische systeem, aan de kant van hen die te lijden hebben en die geen plaats krijgen aan de tafels waar de beslissingen worden genomen. Onze organisaties rekenen op de kerk en omgekeerd laten ze zich door haar inspireren en zoeken we haar boodschap handen en voeten te geven. We willen realiseren wat de kerk zegt over ecologie, humaniteit en samenleven. Als christenen hebben we geen keuze ons al of niet in te zetten voor rechtvaardigheid, vrede en de zorg voor de schepping, neen, het is onze plicht het leven en de planeet te redden. Dat hoort bij ons geloof.”

Geen wonder dat de synode oog had voor de vele diaconale projecten, gaande van het ziekenhuisschip dat Bahlmann inzet om lichaam en ziel te helen, over projecten bij bisschop You om zwangere adolescenten op te vangen, tot nieuwe ecologische acties. “Onze caritas staat niet los van onze christelijke inspiratie. Ze geeft de kans van Christus te getuigen in woord en daad”, besluit Bahlmann. III

Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​