Tertio 1024 - “Economie is meer dan alleen winst maken”

“Economie is meer dan alleen winst maken”

André Watteyne (KULAK) noemt zichzelf “geen typische econoom”. Tijdens zijn colleges legt hij steevast de nadruk op de grotere samenhang: “Winststreven moet niet alles overheersen”. Hij pleit voor een economisch systeem “op maat van de mens”. Tertio zocht Watteyne op in aanloop naar de lezingenreeks Denkend geloven.

Geert De Cubber

“Ik heb mijn studies economie destijds als een soort discrete dwang ervaren”, verrast André Watteyne. “Ik vergelijk het met een vegetariër die voor slager studeert, maar ik ben er gaandeweg in gegroeid. Soms vrees ik dat ik met mijn lessen de studenten economie minder genereus maakte. Onderzoek toont immers aan dat de zogenaamde rationeel denkende en op eigenbelang gefocuste homo economicus bij studenten economie vaak van een vereenvoudigende hypothese ontaardt in een gedragsmodel. Ze worden blijkbaar minder gevoelig voor de grotere samenhang. Auteurs als Thomas Piketty, Paul De Grauwe en Kate Raworth verruimen elk op hun manier het economische perspectief in vergelijking met wat nog steeds wordt aangeboden in inleidende handboeken. De inbedding van de economie in de maatschappij en in de planeet krijgt er systematischer aandacht.”


“Onderzoek toont aan dat de zogenaamde rationeel denkende en op eigenbelang gefocuste homo economicus bij studenten economie vaak ontaardt van een vereenvoudigde hypothese in een gedragsmodel”, zegt André Watteyne.  © rr

“Dat in vragen over economisch beleid het meestal alleen gaat over het relatieve belang van staat en markt, houdt in dat de gemeenschap en de sfeer van de persoonlijke relaties uit beeld verdwijnen”, merkt Watteyne op. “Waar is de plaats van die gemeenschap? Tussen individualisme en collectivisme moet er meer plaats worden gemaakt voor personalisme. We leven in een tijd met een te ongelijke inkomensverdeling binnen en tussen de generaties. Populistische politici exploiteren die dubbele uitdaging. De derde pijler van de community – gebouwd op samenhorigheid – kan bijdragen tot echte oplossingen.”

Nudging

Watteyne verwondert zich erover dat we de uiteindelijke functie van de economie, het geluk, niet meer voor ogen houden. “We moeten meer en flexibeler werken om de begroting in evenwicht te krijgen en op te kunnen tornen tegen de buitenlandse concurrentie. Dat klopt natuurlijk. Maar het is toch ook niet overbodig zich af te vragen wat geproduceerd wordt in die ‘jobs, jobs, jobs’? Gaat het om wat we echt nodig hebben of om wat ons door de reclame wordt opgedrongen? Als voetballiefhebber word ik op de commerciële zenders blootgesteld aan dat soort nudging – een duwtje in de richting van steeds meer consumeren. Men associeert koopwaar met waarden zoals gezondheid, schoonheid, vriendschap en liefde, een voorbeeld van hoe het niet moet. Reclame verbieden? Dergelijke maatregelen zijn altijd ex post. Het concept van de eerder vermelde Raworth gaat hiervan uit: in plaats van eerst te vervuilen en daarna taksen op te leggen die de vervuiling moeten terugdringen, is het aangewezen vooraf te bepalen of een activiteit al dan niet wenselijk is.”

Extrinsieke motivatie

Aan dit alles zit volgens Watteyne ook een onmiskenbaar scheefgelopen vorm van spiritualiteit vast. “De zin wordt gezocht in het rijker worden en in de competitie, vormen van extrinsieke motivatie die in de plaats komen van interpersoonlijke relaties. Onze samenleving wordt voortdurend en steeds verregaander vermarkt. Straks mogen de kleinkinderen niet bij opa en oma op weekend omdat er een contract werd afgesloten met AirBnb.”

Breder perspectief

Met het einde van zijn loopbaan in zicht probeerde Watteyne gaandeweg zijn opleidingsonderdeel Economie in een breder perspectief te plaatsen. “Nieuwe inzichten neem ik mee in mijn lessen”, zegt Watteyne. “Bovendien relativeer ik de homo economicus in het licht van de gedragseconomie. Of die ‘alternatieve’ aanpak effect heeft? Vaak maak ik de vergelijking met punten. Wie alleen werkt voor punten of geld, loopt het risico veel te missen. Ook naar andere economische systemen moet je anders kijken. Toen ik in Burkina Faso lesgaf, ging ik wellicht te veel uit van de marktwerking en stond ik te weinig stil bij het belang van de productie binnen de gemeenschap, het huishouden en het dorp. Ik had ook meer mogen benadrukken dat sommige theoretische inzichten niet overal bruikbaar zijn. Waar men bij ons vaak de werkloosheid kan bestrijden door in navolging van John Maynard Keynes de vraag te stimuleren, is er in Burkina vooral een tekort aan aanbodcapaciteit. Het systeem is er compleet anders.”

André Watteyne.  © gdc

Ook klimaat en migratie zijn hot topics, al haast Watteyne zich eraan toe te voegen dat hij die thema’s gaandeweg steeds meer in zijn colleges integreerde. “Toen de studenten voor het klimaat brosten, stond ik daar helemaal achter, precies omdat ik er altijd gevoelig voor was. Ik ben nu wat ouder en net het besef van de eindigheid maakt je alerter voor de grote vragen in het leven. Ja, ook migratie hoort daarbij. De landsgrenzen vormen de hardste vorm van discriminatie. Die is zowel onrechtvaardig als inefficiënt. Natuurlijk moet je denken aan het draagvlak. Maar in plaats van dat draagvlak in goede populistische traditie neer te halen, moet je meer wijzen op potentiële, ook economische voordelen van migratie.”  III

 

Denkend geloven

De lezingenreeks Denkend geloven is al vanaf de jaren 1970 een vaste waarde bij de KU Leuven. In het spoor van inspirator Albert Dondeyne vatte filosoof Jan Van der Veken het idee op het Leuvense initiatief ook in Kortrijk te organiseren.

“Het uitgangspunt is onveranderd gebleven”, licht Lieven D’hulst toe, trekker van de werkgroep die jaarlijks vier lezingen op vier locaties – naast Kortrijk en Leuven ook Brugge en Gent – coördineert. “Vanuit een academische insteek denken we na over de plaats van spiritualiteit in de wereld. De meeste deelnemers zoeken verdieping. Dat hoeft geen loutere geloofsverdieping te zijn, maar is ook culturele en vooral intellectuele verdieping.”

Uiteenlopende onderwerpen

Sedert een aantal jaren maakt de lezingenreeks eveneens deel uit van het curriculum. “Voor de cursus RZL (religie, zingeving en levensbeschouwing, nvdr) kiezen de studenten een van de vier lezingen”, zegt D’hulst. “En we gaan geen enkel thema uit de weg. Zo zijn de meest uiteenlopende onderwerpen de revue gepasseerd. Dat levert elk jaar een boeiende zoektocht naar sprekers op.”

De lezingen van dit jaar diepen het centrale thema “wereld in transitie” verder uit. Na een inleiding door Jacques Haers (KU Leuven) bespreekt Karel Malfliet (Ecokerk) hoe Laudato Si’ dringend tot handelen oproept. Daarnaast denkt Jochanan Eynikel (ETION) na over hoe we met artificiële intelligentie dienen om te gaan. André Watteyne gaat ten slotte op zoek naar een economie op maat van de mens.

Praktische info: http://puc.kuleuven-kulak.be

» Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​