Tertio 1020 - Privatisering van godsdienst tegengaan

De mening van Ernest Henau

Privatisering van godsdienst tegengaan

Ernest Henau roept op in verzet te komen tegen de verdere privatisering van godsdienst en tegelijk plekken te creëren waar mensen proefondervindelijk kunnen vaststellen dat ze niet alleen zijn om te geloven en dat het geloof meer is dan een bloedeloze abstractie. Worden die twee aanbevelingen niet gevolgd, dan dreigt het geloof te verwelken als snijbloemen.

Als gevolg van een aantal ontwikkelingen is de situatie van geloof en religie in onze samenleving grondig gewijzigd. Het geloof is niet meer vanzelfsprekend en het wordt niet langer maatschappelijk ondersteund. Geloof is in hoge mate een persoonlijke zoektocht en een individuele keuze geworden. Vlak voor zijn dood in 2005 heeft Paul Ricoeur nog een aantal korte teksten geschreven, die achteraf werden gepubliceerd onder de titel Fragments. In een van die fragmenten beschrijft hij zijn christen-zijn als “een toeval omgevormd tot bestemming door een volgehouden keuze”. Zoals alleen denkers van het gehalte van Ricoeur dat kunnen, geeft hij gebald en geciseleerd vorm aan wat christen-zijn inhoudt in onze geseculariseerde samenleving. Dat iemand christen is, heeft inderdaad te maken met toeval, maar dat toeval kan veranderd worden in een bestemming door een volgehouden keuze.


“Waarden en normen die losgemaakt worden van hun oorsprong, zijn als snijbloemen in een vaas”, meent Ernest Henau.  © Unsplash

Om die keuze te kunnen maken en vol te houden, zijn plausibiliteitservaringen nodig. Niemand kan immers blijven geloven als hij of zij niet af en toe de ervaring opdoet dat het geloof een zekere vanzelfsprekendheid heeft. Dergelijke ervaringen zijn bijvoorbeeld het gevolg van de vaststelling dat we met velen zijn, dat we niet alleen zijn om te geloven. Vandaar ook het belang van gebeurtenissen zoals de Wereldjongerendagen of Taizé-samenkomsten, waar jongeren tot hun verbazing kunnen ervaren dat zij niet alleen staan in hun geloof. Dergelijke ervaringen doen mensen ook op als ze het geloof overtuigend verwoord horen of als ze getroffen worden door de wijze waarop iemand de radicaliteit van het evangelie voorleeft.

Toch eenzaam

Velen voelen zich met hun geloof echter alleen. In hun directe omgeving kennen zij vaak niemand of toch zeer weinig mensen die gelovig zijn en zich als zodanig manifesteren. De wereld waarin zij leven, is een wereld waar God afwezig lijkt. Dat wil zeggen dat de mens op een maatschappelijke werkelijkheid stoot die geloven problematisch maakt. Er is niets wat uit zichzelf naar God en zijn heerschappij verwijst. Als iemand probeert te leven vanuit de overtuiging dat er in de werkelijkheid een belofte schuilgaat, die ons in Christus werd geopenbaard, dan isoleert hij of zij zich. Die eenzaamheid is de specifieke aanvechting voor het gelovig-zijn in de huidige tijd.

Kerk en staat

Tegen die achtergrond dient ook de discussie over de scheiding van kerk en staat begrepen te worden. Die discussie wordt bij ons vooral aangewakkerd door Open VLD-politici die blijkbaar dromen van een kerk die evenveel invloed heeft op de samenleving als Mickey Mouse op de ondergang van de zon. Elk debat over de verhouding tussen kerk en staat dient uit te gaan van de nood aan zingevings- en waardensystemen die wezenlijk verankerd zijn in geloof en traditie, en die door de overheid niet gecreëerd kunnen worden. De pluralistische staat kan zich immers op grond van de scheiding van kerk en staat met geen enkele geloofsstroming of beweging identificeren. Hij is nooit een staat van één partij, één bepaalde godsdienst of levensbeschouwing. Standpunten met betrekking tot religieuze vraagstukken of politieke theorieën kunnen door de overheid in een pluralistische staat niet worden gedogmatiseerd. Het gaat hier om het negatieve aspect van de godsdienstvrijheid waarvan de prijs is dat de staat geen religie of overtuiging heeft. Dat wil zeggen dat de staat noch atheïstisch, noch godsdienstig is. Dat soort neutraliteit of institutioneel agnosticisme wordt gedefinieerd vanuit negatieve begrippen zoals niet-inmenging. Daarom spreekt Ricoeur in dit verband over “la laïcité d’abstention”. Buiten de staat is er echter ook zoiets als de civiele samenleving. En die is volgens Ricoeur dynamisch, actief en polemisch. Ze bestaat bij de gratie van de publieke discussie tussen wat socioloog Mark Elchardus indertijd de verschillende “vertooggemeenschappen” in onze samenleving noemde. Vanuit die optiek is de aanwezigheid van de kerk in het openbare leven gewenst en kan zij een beroep doen – mede om historische redenen – op de steun van de overheid.

Bedevaartsoorden en abdijen

De pleitbezorgers van religie als privéaangelegenheid hebben echter de wind in de zeilen. De manier waarop men een paar jaar geleden zonder noemenswaardig protest – ook niet van de christendemocraten – de levensbeschouwelijke programma’s van het scherm heeft verbannen, spreekt boekdelen. In de gegeven omstandigheden dienen twee dingen te gebeuren: verzet tegen een verdere privatisering van de godsdienst, vanuit het besef dat waarden en normen die losgemaakt worden van hun oorsprong, als snijbloemen in een vaas zijn. Vervolgens dienen we de kwaliteit van de verkondiging, als onderdeel van een verzorgde liturgie, te verhogen. De homilie en de eredienst zijn immers een van de weinige uitgespaarde plekken waar plausibiliteitservaringen mogelijk zijn. Binnen die strategie kunnen bedevaartsoorden en abdijen een belangrijke rol spelen: daar kun je proefondervindelijk vaststellen dat je niet alleen bent om te geloven en dat het geloof meer is dan een bloedeloze abstractie.  III

» Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​