Tertio 1004 - Vreedzaam maar geëngageerd

Dossier oorlog en vrede

Vreedzaam maar geëngageerd

De wereldgodsdiensten preken verdraagzaamheid en vrede, maar bij velen leeft de intuïtie dat religie een bijzonder ontvlambaar kantje heeft. Johan De Tavernier, decaan van de Leuvense theologiefaculteit en trekker van het Centrum voor Vredesethiek, zoekt naar een hedendaagse christelijke houding en strandt bij “rechtvaardige vrede”.

Sylvie Walraevens

Zijn visie is helder: christenen moeten vredestichters zijn. Alleen uitzonderlijk mag proportioneel geweld worden gebruikt om onrecht te herstellen. “Door eerder te spreken over rechtvaardige vrede dan over rechtvaardige oorlog benadrukken we het criterium van de ‘rechtvaardige zaak’”, verklaart de ethicus. “De Amerikaanse acties tijdens de Eerste Golfoorlog bijvoorbeeld. Bij zulke ‘geoorloofde’ geweldplegingen is het discriminatiebeginsel de belangrijkste toetssteen: onderscheid maken tussen militairen en burgers. Wapens die iedereen zonder onderscheid treffen, zijn onaanvaardbaar. Daarin neemt de kerk stevig stelling.”


“Men beroept zich voortdurend op uitzonderlijke toestanden die men erkend wil zien als rechtvaardige oorlog”, waarschuwt Johan De Tavernier.  © rr

De kerk laat de voorkeur voor pacifisme of rechtvaardige vrede over aan de vrije keuze, weet De Tavernier. “Het pacifisme beweegt zich op de as van het na te streven ideaal. Maar ook in de traditie van de rechtvaardige vrede stuurt het wenselijke het haalbare. Geweld mag in elk geval slechts sporadisch ingezet worden en moet proportioneel zijn. Het is een reactie op niet-tolereerbaar geweld en steeds op herstel gericht, nooit door agressie of wraak gedreven.” Wat dan een voldoende reden is, blijft een levendige discussie. De toespraak van Barack Obama bij ontvangst van de Nobelprijs voor de Vrede in 2009 shockeerde de moraaltheoloog. “De president noemde de preventieve oorlogen die de VS sinds 9/11 voeren een rechtvaardige oorlog. Quod non! De tweede Golfoorlog was enkel bedoeld om Saddam Hoessein uit de weg te ruimen. Ook de war on drugs van Filipijns president Rodrigo Duterte is voor christenen onaanvaardbaar (zie Tertio nr. 991 van 6/2, nvdr). Men beroept zich voortdurend op uitzonderlijke toestanden die men erkend wil zien als rechtvaardige oorlog.”

Waarheid versus rechtvaardigheid

“Ook de heilige oorlog is vanuit christelijk oogpunt niet langer verdedigbaar. Mensenrechten, scheiding van kerk en staat, vrijheid van religie en democratie hebben in die visie geen bestaansrecht. Tijdens Vaticanum II ijverde onder anderen de toenmalige Brugse bisschop Emiel-Jozef De Smedt (1909-1995, nvdr) voor gewetensvrijheid als mensenrecht. De visie was dat de staat niet langer een waarheidspositie, maar een rechtvaardigheidspositie zou innemen en minderheidsreligies moest beschermen. Het enige werkbare alternatief voor een heilige strijd is het geweldloze getuigenis zoals dat van de monniken van Tibhirine. Een dergelijke vreedzame maar tegelijk geëngageerde houding vindt men terug bij spirituele strekkingen in alle godsdiensten. Ook de interreligieuze dialoog is een vredesinstrument, maar hij heeft pas kans als hij uitnodigend is en niet vertrekt vanuit macht. Geloofsovertuiging en dwang gaan nooit samen. Filosoof Leo Apostel (1925-1995, nvdr) beweerde dat elke overtuiging per definitie een vorm van geweld inhoudt. De tolerantie vraagt dat geweld te beperken. Dat is een delicaat punt, want wie ergens in gelooft, kan inderdaad niet zo pluralistisch denken dat het allemaal om het even is. Hij kan de ander wel respecteren in zijn overtuiging zonder inhoudelijk akkoord te gaan.”


Johan De Tavernier.  © Rob Stevens

Moderniteit versus christendom

Vandaag wordt godsdienst vaak gerecupereerd in het identitaire debat, waarschuwt De Tavernier. “Gelovigen moeten daarvoor bijzonder alert zijn want het wij-zij-denken zaait de kiemen van nieuwsoortig geweld. De islam wordt vaak eenzijdig beoordeeld. Steeds meer deelt het christendom dat lot. Denkers als Maarten Boudry vereenzelvigen ook het christendom met de heilige-oorlogtraditie. Mensenrechten – hoogtepunten van de moderniteit – kunnen enkel gedijen in een tolerant klimaat. Door de christelijke traditie tegenover de moderniteit te stellen, zegt hij dat het christendom intolerant is en de moderniteit niet erkent, een ronduit foute bewering. De moderniteit is ontstaan in het hart van de christelijke cultuur. Er zijn in het verleden spanningen geweest, maar de positie van de kerk is geëvolueerd. Belangrijke katholieke denkers schaarden zich al vroeg aan de kant van de mensenrechten. Tijdens Vaticanum II werd hun positie officieel erkend.”

Moreel leiderschap

Voor de kerk is een stevige rol en verantwoordelijkheid weggelegd op het geopolitieke toneel, vindt de Leuvense ethicus. “De pausreizen naar de Verenigde Arabische Emiraten en Marokko zijn sterke voorbeelden. Ook wanneer de paus zich een verdediger van Europese gastvrijheid toont – getuige zijn toespraak in Lesbos –, terwijl Donald Trump een muur bouwt, is zijn morele impact groot. De kerk moet in deze gepolariseerde wereld haar moreel leiderschap proactiever in de verf zetten.”

Worsteling

Dat de Bijbel geen evidente bron is om ons denken over religie en geweld te voeden, beaamt de decaan. “Het Oude Testament is soms ronduit gewelddadig. De oudste nieuwtestamentische teksten zoals de Bergrede laten geen ruimte voor geweld, maar bij Paulus, geconfronteerd met vervolging, ligt dat weer anders. De kerkgeschiedenis heeft daar fameus mee geworsteld. De ene kerkvader hield vast aan het pacifisme en vond bijvoorbeeld dat bekeerde Romeinse soldaten ontslag moesten nemen uit het Romeinse leger, de andere stuurde enkel aan op ontslag wegens de keizercultus. Die desertie leidde tot christenvervolging en gaandeweg tot een gewijzigde kerkelijke positie. De soldaten mochten in het leger blijven, maar niet vechten op zon- en feestdagen of in de vasten. Die aloude discussie zien we vandaag nog op tal van domeinen. Zo kunnen legeraalmoezeniers kiezen om al dan niet een wapen te dragen. De VN heeft in zijn rangen zowel zuivere pacifisten als voorstanders van de rechtvaardige oorlog. En in WOII waren Duitse christenen sterk verdeeld. Vandaag sta ik perplex over de houding van de Russisch-orthodoxe kerk. Zij volgt het katholieke denken over rechtvaardige oorlog, maar voegt eraan toe dat patriottisme samenvalt met christelijke naastenliefde, met andere woorden: dat naastenliefde niet universeel maar afgelijnd is. Zo’n positie leidt gemakkelijk tot legitimatie van oorlog, getuige het conflict in Oost-Oekraïne, waarin de orthodoxe kerk Vladimir Poetin steunt.” III

Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​