Tertio 1002 - Een durver genaamd Paulus

Een durver genaamd Paulus

Zo vanzelfsprekend als we het vandaag vinden om de apostelen Petrus en Paulus in één adem te noemen, zo verschillend was hun aanzien tijdens hun leven. Volgens Reimund Bieringer (KU Leuven) onderschatten we hoezeer de eigenzinnige Paulus een buitenstaander was.

Frederique Vanneuville

Op 6 mei heeft voor de veertiende keer een LOGOS-studiedag (Leuvense Ontmoetingen rond Geloof, Openbaring & Spiritualiteit) plaats. Thema is “Apostelen: de kerk in beweging”. Hoogleraar Nieuw Testament Reimund Bieringer verzorgt het openingsreferaat over de ups en downs van Paulus’ apostelschap. “We lezen Paulus altijd vanuit het licht van de geschiedenis en zetten hem op één lijn met Petrus, maar in zijn tijd was hij een buitenbeentje en niet succesvol. Zonder ophouden werd hij eraan herinnerd dat hij eerst de christenen vervolgde en dat hij niet ‘één van de twaalf’ was. Bovendien vonden velen dat hij zich onterecht voor apostel uitgaf.”

Onafhankelijk

“Indrukwekkend dat zo iemand een sleutelfiguur van het vroege christendom was”, vindt de exegeet. “Handelingen leert ons dat hij met Barnabas op missiereis ging, maar omdat de mannen daarna onderling niet overeenkwamen, gingen ze elk hun weg en is Paulus onafhankelijk beginnen optreden, los van een zending door een gemeente. Dat hij dat durfde, is onvoorstelbaar.” Paulus’ brieven tonen de sporen van de voortdurende noodzaak tot zelfverdediging. “Zo opent hij zijn brief aan de Galaten met de beschrijving van zichzelf als ‘apostel, niet vanwege mensen en ook niet door een mens, maar door Jezus Christus en God de Vader die Hem uit de dood heeft opgewekt’. Hij wist zeer goed dat hij niet via de geijkte kanalen in het apostelambt was gekomen, maar toch liet hij zich niet door het gezag van de andere apostelen aan banden leggen.”

Dienstbaarheid

“Het begrip ‘apostel’ had in Paulus’ tijd al een overweldigende, institutionele betekenis die het ambt beklemtoonde”, vervolgt de hoogleraar. “Om de aard van zijn apostelschap te duiden, spreekt Paulus evenwel in termen van diakonia – ‘dienstbaarheid’ –, met name de bereidheid te lijden voor Christus en het evangelie. Met slaafse dienstbaarheid tegenover een hiërarchisch hoger geplaatste persoon heeft diakonia voor Paulus niets vandoen”, klinkt het. “Zijn theologie werpt een heel ander licht op het machtsdenken en de hiërarchie in de kerkgemeenschap. In zijn eerste brief aan de Thessalonicenzen (2, 7) vergelijkt hij zichzelf liever met een klein kind en een liefdevolle moeder, en dat in een patriarchale maatschappij.”


“Hoe is het mogelijk dat het christendom dat in de tijd van Paulus zo vernieuwend was, zo behoudsgezind is geworden?”, vraagt Reimund Bieringer zich af.  © rr

Geschiedenis en traditie blijken hier welwillender tegenover Paulus dan tegenover een vrouwelijke tijdgenoot: “Paulus zelf, wiens diakonia door velen niet naar waarde werd geschat tijdens zijn leven, beveelt in Romeinen 16, 1-2 met sterke bewoordingen ‘onze zuster Febe’ aan, ‘diaken van de gemeente te Kenchreeën’. Blijkbaar aanvaardde men haar diakonia toen wel. Maar terwijl het respect voor Paulus’ apostelschap met verloop van eeuwen toenam, zwakten kerkleiders en theologen de diakonia van Febe constant af door haar te reduceren tot ‘helper’ van Paulus”.

Doorn in het vlees

Voor Paulus was lijden geen loos begrip en ook die ervaring tekende zijn apostelschap diepgaand. In zijn brieven aan de Korintiërs somt hij enerzijds allerhande vormen van “apostolisch lijden” op – steniging, schipbreuk, overval door rovers, honger, dorst enzovoort –, anderzijds maakt hij gewag van een “ziekte van het vlees”, “een doorn die in mijn vlees is gestoken” (2 Korintiërs 12, 7). De literatuur suggereert dat Paulus aan koorts, epilepsie of een oogziekte leed, maar dat blijft louter speculatie. “Al kennen we de exacte medische diagnose niet, het is duidelijk dat Paulus niet beantwoordde aan het toenmalige ideaal van een gezond lichaam en dat hij onder dat stigma gebukt ging.” Onder meer het verwijt van zijn tegenstanders in 2 Korintiërs over zijn zwakke persoonlijke optreden en zijn geringe taalvaardigheid echoot de mening dat zijn gebreken hem ongeschikt maakten voor het apostelschap. “Toch aarzelt Paulus niet om openlijk over zijn lijden te schrijven, zelfs al weet hij dat het bij zijn geadresseerden kan leiden tot ‘minachting of afkeer’ (Galaten 4, 14)”, constateert Bieringer.

Eenzaamheid en mislukking

Op Paulus’ smeekbede tot de Heer om van de doorn in zijn vlees verlost te worden, volgen de gevleugelde woorden: “Je hebt genoeg aan mijn genade. Kracht wordt juist in zwakheid volkomen” (2 Korintiërs 12, 8-9). Dat theologische antwoord acht Bieringer van grote betekenis: “Paulus kwam tot de vaste overtuiging dat zijn beperkingen hem juist geschikt maakten voor zijn aposteldienst, omdat er daardoor meer ruimte was voor ‘de kracht van Christus’ – wat niet wil zeggen dat Paulus het lijden verheerlijkt”, voegt hij er met klem aan toe. De hoogleraar, zelf priester, ziet hier wel een reminder dat God niet alleen spreekt via mensen die beantwoorden aan de voorwaarden die het officiële kerkelijke gezag oplegt.

Over Paulus’ laatste dagen in Rome is weinig bekend, maar er blijken voldoende aanwijzingen te zijn dat hij in eenzaamheid en mislukking eindigde, “wat toont dat het werk van de Geest in de wereld zich niet laat reduceren tot wat de mensen als succes beschouwen”, merkt Bieringer op. “Het was Paulus’ overtuiging dat de onbesneden heidenen die Jezus wilden navolgen, niet besneden moesten worden en daar handelde hij naar. De kans is groot dat hem dat ook na het zogenoemde apostelconcilie van Jeruzalem door velen in Antiochië en Jeruzalem kwalijk genomen werd. Mogelijk vonden niet alle christenen in Jeruzalem het erg dat Paulus gearresteerd en naar Rome gebracht werd. Je moet je echt eens voorstellen hoe vernieuwend en bedreigend zijn visie in de toenmalige context was”, oppert Bieringer. Wat hem tot slot doet bepeinzen: “Hoe is het mogelijk dat het christendom dat in het begin zo vernieuwend was, zo behoudsgezind is geworden?” III

LOGOS XIV over Zoals de Vader Mij gezonden heeft, zo zend Ik u. Apostelen: de kerk in beweging, vindt plaats op 6 mei in de promotiezaal van de universiteitshal, Naamsestraat 22, Leuven. www.kuleuven.be/thomas/page/logos-2019/

Anne Siebesma & Annemarie Mayer (red.), Zoals de Vader Mij gezonden heeft, zo zend Ik u. Apostelen: de kerk in beweging, Halewijn, Antwerpen, 144 blz.
Bestellen kan via www.kerknet.be – Klik op shop

» Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​