Tertio 1001 - “Detentiehuizen zijn niet strijdig met veiligheidslogica”

“Detentiehuizen zijn niet strijdig met veiligheidslogica”

In Dit is mijn lichaam ordent Hans Claus – schilder, dichter en gevangenisdirecteur – de kruisweg aan de hand van confronterende schilderijen. Al van bij de eerste statie – Jezus ter dood veroordeeld – legt hij de vinger op de wonde. Die toont Saddam Hoessein die ter dood wordt veroordeeld. “Ik leef als gevangenisdirecteur in een wereld van oordelen en veroordelen. Christus zou een dossier uit mijn kast kunnen zijn.”

Geert De Cubber

“Normaal schilder je omdat je iets mooi vindt”, legt Hans Claus uit. “Maar ik schilder ook iconische beelden van gebeurtenissen die mij kwaad maken. We worden geconfronteerd met het eigen oordeel. Vaak wordt ons trouwens een oordeel opgesolferd. Neem nu Saddam Hoessein. Die werd ter dood veroordeeld. En daar gaan we nogal makkelijk in mee, vind ik. Dat was niet anders in de tijd van Christus: ook toen gingen mensen er makkelijk in mee dat Hij werd gekruisigd.”

“Oordeel niet”

Claus legt al snel de link met het gevangeniswezen waarin hij al 32 jaar actief is. “Hier zitten zoveel mensen die de krant haalden, maar die bij een echte ontmoeting anders blijken dan de verhalen”, stipt de Oudenaardse gevangenisdirecteur aan. “Het beeld in de media verschilt van de persoon die je ontmoet. Dat heeft mij trouwens altijd in mijn engagement gesterkt. ‘Oordeel niet’, staat in de Bijbel. Gelukkig hoef ik dat niet te doen. Die ervaring projecteer ik naar grote gebeurtenissen die veel commotie veroorzaken. Ik vraag me dan af: heeft er ooit iemand met die mens gesproken?”

Tijdgebonden

“We hebben verschillende standaarden”, vindt Claus. “Enerzijds vinden we het recht op verdediging belangrijk, anderzijds juichen we als Osama bin Laden wordt gedood. Ik zie daar een link met het verhaal van Jezus. In zijn geval hebben we aanvaard dat zijn kruisdood een onrecht was. Maar met de standaarden van zijn tijd was Christus eveneens een terrorist, veroordeeld voor hoogverraad. Het is allemaal meer tijdgebonden dan we soms beseffen. De jongste jaren merk ik dat de samenleving verhardt en polariseert”, stelt Claus. “Al in 1993 schreef ik in een artikel dat de veiligheidsmaatschappij agressiever is. Het veiligheidsdenken trekt mensen uit elkaar. Ik heb nog de gevangenis gekend zonder al te veel veiligheidsmaatregelen. Een metaaldetector hadden we bijvoorbeeld nog niet. Hoewel de oplossing erin ligt dat mensen naar elkaar toegroeien, merk ik dat het veiligheidsdenken zich de jongste vijftien jaar institutionaliseert. De retoriek wakkert veeleer het volgende conflict aan dan dat het ontmijnt. Nochtans is het de taak van de leider – ook in de gevangenis – de juiste vragen te stellen.”


Hans Claus.  © gdc

Oplopende spanningen

Daarom ordent Claus in Dit is mijn lichaam zijn gedichten niet chronologisch. “Ik begin met 2015, met de oplopende spanningen. Dan kijk ik terug naar 2000-2015 om te zien waar ze vandaan komen. Tenslotte eindig ik met 2016, met de aanslagen in Brussel. Koppel die vraag waar de spanningen vandaan komen aan de sociaaleconomische situatie: wie vreemd is, wordt schuldig bevonden aan werkloosheid. Daar komt nog bij dat solidariteit uit het mechanisme wordt gehaald. Sinds de val van de Berlijnse Muur wordt ons systeem nauwelijks in twijfel getrokken. Een grondtoon van individuele vrijheid komt naar boven. Op zich geen probleem, maar door te kiezen voor het recht van de sterkste kom je uit in een gepolariseerde samenleving met al haar calamiteiten. Het zijn gevaarlijke tijden”, betoogt Claus. “De democratie wordt uitgehold, gecommercialiseerd en door het kortetermijndenken bedreigd. Alle domeinen zijn aan een economische logica onderworpen. En op een bepaald moment – zeker wanneer het vertrouwen in de democratie wegebt – wordt dat gevaarlijk.”

Oude beelden

Niet alleen in de kruiswegschilderijen, maar ook in de gedichten worden actuele gebeurtenissen verweven met oude beelden. Claus schrijft niet toevallig over het “altaar van de straf” en over “de tempel van Sint-Gillis”. “Onze taal is doordrongen van de christelijke cultuur. Onze manier van denken is erdoor beïnvloed. En als ik de wereld bekijk en beschrijf, val ik zelf ook terug op die taal. Bovendien wil ik de link met het universele, met de altijd terugkerende oerkracht beklemtonen. Het ene oordeel brengt het andere mee. Het is de erfzonde die sinds Kain en Abel niet meer is gestopt.”

Opnieuw is die visie gegrond in wat Claus in zijn professionele omgeving ervaart: “Relaties krijgen over het algemeen niet echt een serieuze tweede of zelfs derde kans. Gebeurt dat wel, dan gaat er een enorme kracht vanuit die iemands levensloop kan beïnvloeden. Het dagelijkse uurtje overleg gebruik ik om mensen te leren hoe ze een bladzijde kunnen omslaan. Maar dat het afhangt van de houding van één baas, vind ik een vieze vaststelling”. Eens te meer laat Claus zich door Jezus inspireren: “Hij zette het bestel ook op zijn kop. ‘Ik ben hier voor de zondaars’, zei Hij. Mocht Hij hier vandaag rondlopen, Hij zou nog sneller aan het kruis eindigen”. Laatst kwam hier een gedetineerde bij mij”, vertelt Claus een anekdote om zijn verhaal kracht bij te zetten. “‘Hier is mijn thuis’, zei hij. ‘Ik kan niet meer tegen de gejaagdheid buiten. Daar ben ik eenzaam, terwijl ik hier kan praten. Buiten word ik vastgepind op mijn daden, maar hier kijken ze naar de mens’.”

Nieuw detentieconcept

Claus is niet alleen kunstenaar en gevangenisdirecteur, maar ook de drijvende kracht achter De Huizen, een vzw die een nieuw detentieconcept nastreeft. “De samenleving zet mensen in detentie maar gebruikt daarvoor een oude vorm, van voor de doelstellingen werden geformaliseerd”, argumenteert hij. “Onderzoek toont aan dat je best kleinschalig werkt om mensen de ruimte te geven, dat je het gedifferentieerd aanpakt en dat je de samenleving erbij betrekt.”

“Let wel, soms moet je mensen eruit halen”, zegt Claus. “Maar na WOII kwamen de sociale wetenschappen op. Die leren dat een mens pas mens wordt in relatie met anderen. Het geweten wordt in omgang met anderen gekweekt. Tegendraads? Ja, maar in het christendom zijn we zo opgegroeid. In wezen zijn detentiehuizen niet strijdig met de veiligheidslogica. Je kan mensen dichter opvolgen en de kans op recidive verkleint. Dat is toch wat we willen? Met de grootste criminelen – Marc Dutroux en co – kan je nog geen grote gevangenis vullen. Zo zijn er geen honderd. Maar ook die zijn beter af in een gesloten detentiehuis.”

Drama

“Ik wil graag wat meer verzoenende taal horen”, besluit Claus. “Zeker van de verantwoordelijken. Daarvoor halen we ze best uit de commerciële logica die ertoe leidt dat ze moeten scoren voor hun achterban. Hoe we dat best doen? Uiteindelijk heb ik daar ook geen pasklaar antwoord op. Het is een menselijk drama. Ja, het is een kruisweg.”  III

Hans Claus stelt doorlopend tot Pinksteren zijn kruisweg tentoon in de kerk van De Pinte (Kerkplein). De kerk is elke dag open.

Hans Claus, Dit is mijn lichaam, Uitgeverij P, Leuven, 64 blz.
Bestellen kan via www.kerknet.be – Klik op shop

» Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)

Tertio in je mailbox

Geef hieronder je e‑mailadres in en blijf als eerste op de hoogte van Tertio inhoud.

Ja, ik geef mijn toestemming om mijn naam- en adresgegevens, telefoon en email, op te nemen in het bestand van het christelijke opinieweekblad Tertio, Louis Frarynlaan 75, 2050 Antwerpen. Ik heb het recht op toegang tot, verbetering of schrapping van die gegevens. Mijn gegevens worden niet aan derden doorgegeven. ​