Tertio 935 - “Voer het integratie- en identiteitsdebat met kennis van zaken”

François De Smet (Myria):

“Voer het integratie- en identiteitsdebat met kennis van zaken”

De katholieke kerk houdt zondag haar Werelddag van de migrant en de vluchteling. François De Smet is elke dag in de weer rond migratie en vluchtelingen, want hij is directeur van Myria, het Belgische federale maar tegelijk onafhankelijke kenniscentrum ter zake.  “Je hoeft geen Madame Soleil te zijn om te weten dat migratie en identiteit in de komende verkiezingstijd belangrijke thema’s worden. Het komt er daarom op aan correcte en genuanceerde informatie te verspreiden.”

Benoit Lannoo /  In de Wetstraat is er al enkele weken beroering over de repatriëring van enkele Soedanese migranten. De positie van staatssecretaris voor Asiel en Migratie Theo Francken (N-VA) staat zelfs onder druk. Uw reactie?
“De grond van de zaak is natuurlijk artikel 3 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM). Dat is kort en krachtig:  ‘Niemand mag worden onderworpen aan folteringen of aan onmenselijke of vernederende behandelingen of bestraffingen’. Een rechtsstaat moet daarover in alle omstandigheden waken, wat ook het statuut is van de betrokkenen – asielzoekers of niet – en hoe de buurlanden daar ook mee omgaan. Daarom is het belangrijk nu precies te achterhalen hoe de Belgische autoriteiten er al dan niet over hebben gewaakt dat die cruciale internationale rechtsregel werd gerespecteerd. Ik begrijp natuurlijk de moeilijkheden. Soedanezen vragen doorgaans geen asiel aan in ons land, want ze willen doorreizen naar het Verenigd Koninkrijk. Bovendien staan ze door negatieve ervaringen in hun thuisland heel wantrouwig tegenover elke overheidsinstelling. Dat maakt het allemaal lastig. De regering en staatssecretaris Francken in het bijzonder wilden koste wat het kost vermijden dat in Brussel  ‘kleine Jungles van Calais’  ontstaan. Het gaat hier evenwel over de hiërarchie van wetten, waarden en grondrechten. De betrokkenen hadden inderdaad geen asielaanvraag ingediend en zij doolden effectief rond in de straten van de hoofdstad, maar artikel 3 van het EVRM is nog belangrijker.”

Onlangs werd in samenwerking met alle erkende erediensten in ons land een humanitaire corridor gelanceerd. Juicht u zoiets toe?
“Zoals wel vaker in zaken van asiel en migratie is er een goede en een gevaarlijke kant aan die aanpak. Natuurlijk vind ik het prima dat 150 kwetsbare vluchtelingen gewoon met het vliegtuig naar Brussel vliegen. Zo vallen die 150 mensen alvast niet in de handen van mensensmokkelaars. Maar het is niet ideaal dat we onze migratiepolitiek steeds vaker uit handen geven aan landen die het niet zo nauw nemen met de mensenrechten. Dat is zo indien pakweg Turkse diensten erbij betrokken worden. Of godbetert: Soedanese, Syrische of Libische overheidsinstanties.”


Copyright foto: RR

De federale coalitiepartners van de N-VA zijn als de dood voor een regeringscrisis over asiel en migratie, en de meeste oppositiepartijen evenzeer.
“Je hoeft nochtans geen Madame Soleil te zijn om te voorspellen dat migratie en identiteitsvraagstukken een prominente rol zullen spelen in de verkiezingscampagnes. Daarom is het zo belangrijk correcte informatie te verspreiden over migratiestromen en die op zowel de korte als de langere termijn in een mondiale context te situeren. En daarom is het eveneens essentieel voortdurend te herhalen over welke rechtsregels we internationale afspraken hebben gemaakt.”

“Vaak volstaat het correcte cijfers te verspreiden, want zowel de media, onze publieke opinie als de politiek herhalen al te graag pure fantasieën, vooral wat het aantal nieuwkomers betreft. Zo is onvoldoende bekend dat zowat 60 procent van de nieuwkomers op ons grondgebied uit lidstaten van de Europese Unie (EU) komt, met Roemenië, Frankrijk en Nederland als top 3. Het is pas in 2016 dat Syrië voor het eerst in de top 5 van de herkomstlanden terechtkwam. Maar van de 9.000 Syriërs die toen België binnenkwamen, ging het in zowat een derde van de gevallen om familiale redenen.”

“Gezinshereniging was ook in 2016 het belangrijkste migratiemotief voor alle  ‘derdelanders’  (niet-EU-burgers) die een eerste verblijfsvergunning in ons land kregen, gevolgd door migratie door studie of werk; de vluchtelingen komen hooguit op de derde plaats. Ik gruw daarom van het woord  ‘asielcrisis’. De 39.000 asielaanvragen in 2015 waren er merkelijk minder dan de bijna 47.000 aanvragen in 2000. Ook de 14.000 aanvragen in zowel 2014 als 2016 verbleken bij de 37.000 en 24.000 eerste asielaanvragen uit respectievelijk 1999 en 2001. Bovendien zijn de aantallen in Europa  –  hooguit anderhalf miljoen vluchtelingen – peanuts vergeleken met Libanon, dat bijna drie miljoen oorlogsvluchtelingen opvangt, hoewel het kleiner is dan België.”

En toch leeft in brede kringen het gevoel dat Europa  “overspoeld”  wordt. Vindt u die gedachte lachwekkend?
“Nee, we moeten dat absoluut ernstig nemen. Al heeft zo’n gevoel volgens mij meer te maken met vrees voor identiteitsverlies dan met vijandschap ten opzichte van de migranten. Dat merk je aan alle mensen die zich voor migranten inzetten: velen onder ons verkondigen hardop allerlei krampachtige ideeën over vluchtelingen en migranten en dan vooral over moslims, maar zijn best genereus wanneer ze concreet –  face à face  – met iemand geconfronteerd worden die op de dool is. We mogen het debat met die medemensen vandaar niet uit de weg gaan, wel integendeel.”

“Maar laat ons wel wezen: met 2,5 asielzoekers per duizend Europeanen wordt onze ‘Europese identiteit’  allerminst bedreigd.  Waar hebben we het trouwens over als we van identiteit gewagen? Durven we ook in rekening te brengen wat veeleer accidenteel is aan het containerbegrip  ‘Europese identiteit’  dat we zo gemakkelijk in de mond nemen? Heeft onze identiteit bijvoorbeeld iets met huidskleur te maken? Die is bij uitstek contingent. De blanke is hooguit achtduizend jaar geleden ontstaan en sindsdien ontmoeten verschillende huidtypes elkaar voortdurend en raken ze steeds meer vermengd. Et alors?”

Zit de kern van de kramp niet in de godsdienst? Ik hoorde onlangs iemand bij hoog en bij laag beweren dat Allah totaal anders is dan God…
“Terwijl christelijke vluchtelingen uit Syrië en Irak God met   ‘Allah’  aanspreken. Mij lijkt de manier waarop opiniemakers en politici in dit zeer geseculariseerde Europa plots opnieuw vasthouden aan hun joods-christelijke wortels nogal hypocriet. Er mag best wat debat zijn. Meer nog, ik denk dat debat broodnodig is om met de identitaire reflexen van deze tijd om te gaan. Maar dan wel één gebaseerd op cijfers en kennis van zaken, zowel over migratiestromen als over wat eigen is aan de godsdienst of aan de cultuur van de ander, of gewoon eigen aan de mens.”

Over wat eigen is aan de mens hebt u onlangs Lost Ego. La tragédie du  ‘je suis’ gepubliceerd, waarin u als atheïst uitkomt bij de intermenselijke solidariteit – bijna vergelijkbaar met de christelijke naastenliefde – als enige mogelijkheid om het bestaan zin te geven.
“Ik ben lang niet de eerste filosoof die over onze  ‘vrije wil’  reflecteert. Ik open mijn essay met een provocerende zin: ondanks alle  ‘#jesuisCharlie’  – net drie jaar geleden  –  en andere identitaire kretologie, denk ik dat  ‘je suis’  a priori niet klopt. Ik ben niet en de lezer evenmin. Natuurlijk heb ik een lichaam en hebben de lezers een materieel bestaan. De  ‘ik’  die volgens mij niet bestaat, is de  ‘ik’  van de Verlichting, de  ‘ik’  die uit louter  ‘eigen mening’  en  ‘vrije wil’  bestaat. Let wel, ons hele rechtssysteem is op zo’n  ‘ik’  gebaseerd, op de mens die zelfstandig beslissingen neemt over zijn doen en laten.”

“Nu ben ik allerminst de eerste die erop wijst hoe zo’n  ‘ik’  een culturele constructie is. Neem een klassiek voorbeeld: meer dan 90 procent van de wereldbevolking is godsdienstig, maar het gaat bijna altijd om dezelfde religie als de ouders. Indien we helemaal vrij waren, zou er een veel grotere zingevingsmarkt bestaan dan nu het geval is. Onze  ‘vrije wil’  is bijzonder afhankelijk van onze omgeving. Aan die klassieke vaststelling voeg ik echter nieuwe inzichten toe uit de sociale psychologie en de neurologie. Daaruit blijkt dat onze  ‘vrije wil’  veel beperkter is dan gedacht en dat onze hersenen een soort sas vormen, dat de chaos buiten ons en de chaos binnen ons voortdurend verbindt tot een synthese, tot een biografie:  ‘je suis’.”

“De evolutie heeft ons automatismen bezorgd, zoals je hand terugtrekken van een hete plaat. Maar diezelfde evolutie heeft ons vooral verslaafd gemaakt aan de illusie van een allesoverheersende causaliteit, iets waar filosoof David Hume lang voor de neurofysiologen al op wees. Als we iets doen, heeft dat volgens ons een reden; en als er iets gebeurt, heeft dat een oorzaak. Dat is niet correct  –  er is in het bestaan veel meer contingentie dan we beseffen –, maar die illusie bepaalt wel ons hele denken, doen en laten. Als je vragen over identiteit – en in mindere mate over koopkracht – uit het politieke debat wegknipt, blijft er niets meer over. Toch is onze identiteit een fictie, zij het wel een normale en misschien zelfs noodzakelijke fictie. Maar je moet het fictieve karakter ervan durven in te zien. Dat wil zeggen dat je een evenwicht zoekt tussen twee uitersten: enerzijds de mentaliteit van de jaren 1980 en ’90 – toen elke identiteit werd weggelachen – en anderzijds de identitaire kramp van vandaag, nu identiteiten voortdurend tegen elkaar worden uitgespeeld.”

En dat leidt niet tot harmonieus samenleven, of wel?
“Natuurlijk niet. Daarom net denk ik dat het migratiedebat ons ook kansen biedt, namelijk de kans om identiteitsdiscussies tot hun ware proporties te herleiden. Wij hebben allemaal meervoudige identiteiten. Ik ben een man, Franstalig, Belg, atheïst, godsdienstfilosoof, schrijver, noem maar op. De enige manier om met onze identiteiten om te springen, is door ze wat te relativeren. Daarmee heb ik geenszins gezegd: door ze los te laten. Integendeel, de mens heeft wortels nodig. Maar ook vleugels. Als je het migratie- en identiteitsdebat met kennis van zaken voert, kun je niet anders dan vaststellen dat alleen meer intermenselijke solidariteit ons vooruithelpt, dat we meer moeten inzetten op elkaar, op internationale ontwikkeling, op de strijd tegen de klimaatopwarming. Omdat   ‘je suis’  niet bestaat, is het zaak voortdurend op zoek te gaan naar hoe we samen kunnen overleven.”

/     www.myria.be

Meer lezen (pdf, enkel voor abonnees)